Giáo án Bài 1. Vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ Việt Nam

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về vị trí Việt Nam và khái niệm lãnh thổ, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV chiếu bản đồ tự nhiên Đông Nam Á không ghi tên nước. HS lên chỉ vị trí Việt Nam, nêu các nước giáp Việt Nam trên đất liền. GV đặt câu hỏi: (1) Việt Nam nằm ở phía nào của bán đảo Đông Dương? (2) Trên đất liền Việt Nam giáp những nước nào? (3) Lãnh thổ Việt Nam có phải chỉ là phần đất tô màu trên bản đồ không?

HS chỉ đúng rìa phía đông bán đảo Đông Dương và nêu đúng ba nước giáp trên đất liền: Trung Quốc, Lào, Cam-pu-chia. HS trả lời câu hỏi (3) là không: lãnh thổ còn gồm vùng biển, vùng trời và các đảo, quần đảo. Nhiệm vụ học tập được GV ghi lên bảng: Xác định vị trí, phạm vi lãnh thổ và giải thích ảnh hưởng của vị trí tới thiên nhiên, cùng tra cứu đơn vị hành chính mới.

HS xác định được vị trí địa lí, các nước láng giềng, phía biển và cấu thành lãnh thổ Việt Nam; phân biệt được lãnh thổ đất liền với vùng biển, vùng trời.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS đọc một phần của mục Kiến thức và mối liên hệ trong sách, ghi ý chính vào ô của mình trên khăn; sau đó cả nhóm thống nhất nội dung và điền Phiếu học tập số 1. Câu hỏi: (1) Vị trí của Việt Nam trong khu vực và trong bán cầu là gì? (2) Phía biển của Việt Nam gắn với không gian nào? (3) Lãnh thổ gồm những bộ phận nào? Vì sao đảo và quần đảo phải được thể hiện?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh gồm: vị trí (rìa phía đông bán đảo Đông Dương, gần trung tâm Đông Nam Á, trong nội chí tuyến bán cầu Bắc); đất liền giáp Trung Quốc, Lào, Cam-pu-chia; phía biển gắn với Biển Đông và mạng lưới giao thông quốc tế; lãnh thổ gồm vùng đất, vùng biển, vùng trời theo quy định pháp lí, đất liền kéo dài bắc–nam và hẹp ngang ở nhiều đoạn. Kết luận HS rút ra: đảo, quần đảo là một phần của lãnh thổ, không được bỏ khỏi khái niệm lãnh thổ.

HS giải thích được vì sao vị trí nội chí tuyến và Biển Đông, gió mùa ảnh hưởng tới nền nhiệt, độ ẩm và sự phân hóa thiên nhiên, đồng thời hiểu vị trí chưa đủ để giải thích mọi đặc điểm khí hậu.

GV dùng sơ đồ mũi tên trên bảng phụ, HS thảo luận cặp đôi để điền và giải thích. Câu hỏi: (1) Vì sao vị trí nội chí tuyến tạo nền nhiệt cao? (2) Biển Đông và gió mùa góp phần gì cho thiên nhiên? (3) Vì sao không thể suy ra mọi nơi ở Việt Nam đều nóng như nhau quanh năm? Lưu ý: mũi tên trong sơ đồ không phải lúc nào cũng là quan hệ nguyên nhân – kết quả trực tiếp.

Sơ đồ HS hoàn thiện gồm: Vị trí nội chí tuyến → nền nhiệt cao; Biển Đông và gió mùa → cung cấp ẩm → thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa và phân hóa. Kết luận HS rút ra: vị trí nội chí tuyến cho nền nhiệt cao nhưng không quyết định một mình mọi đặc điểm khí hậu; độ cao, hướng địa hình, kéo dài bắc–nam và ảnh hưởng của gió mùa làm khác biệt giữa các nơi, ví dụ núi cao lạnh hơn, miền Bắc có mùa đông lạnh hơn.

HS nêu được cơ cấu 34 đơn vị cấp tỉnh theo Nghị quyết 202/2025, biết tra tên và phạm vi địa danh theo bản đồ sau sắp xếp, không dựa vào tên cũ hay màu bản đồ.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ: (1) Đếm số đơn vị cấp tỉnh và nêu cơ cấu 28 tỉnh, 6 thành phố trực thuộc trung ương. (2) Tra Gia Lai và Lâm Đồng trên đồ họa 2025, ghi các tỉnh trước sắp xếp đã hợp nhất. (3) So sánh với bản đồ 2023: nếu dùng bản đồ 2023 để kết luận “Gia Lai và Lâm Đồng mới đều không có bờ biển” thì đúng hay sai? Vì sao? Ghi lại nguồn và ngày của bản đồ.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh: cả nước có 34 đơn vị cấp tỉnh, gồm 28 tỉnh và 6 thành phố trực thuộc trung ương (Hà Nội, Hải Phòng, Huế, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh, Cần Thơ). Gia Lai mới gồm Gia Lai và Bình Định trước đó; Lâm Đồng mới gồm Lâm Đồng, Đắk Nông và Bình Thuận trước đó. Kết luận của HS: kết luận dùng bản đồ 2023 là sai, vì bản đồ đó có ranh giới trước sắp xếp; hai tỉnh mới đều có phần ven biển; cần dùng bản đồ sau sắp xếp, đọc chú giải và ngày nguồn.

Củng cố vị trí, lãnh thổ, các liên hệ nguyên nhân và cơ cấu đơn vị cấp tỉnh thông qua bài tập trắc nghiệm và ghép liên hệ.

Bài 1: Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: Trung Quốc, Lào, Cam-pu-chia; Vị trí nội chí tuyến; Biển Đông và gió mùa; Nghị quyết 202/2025/QH 15. Bài 2: Mô tả nào phù hợp với “Trung Quốc, Lào, Cam-pu-chia”? A. Cơ sở của nền nhiệt cao; B. Ba nước giáp Việt Nam trên đất liền; C. Góp phần cung cấp ẩm và phân hóa tự nhiên; D. Căn cứ sắp xếp thành 34 đơn vị cấp tỉnh. Bài 4: Kiểm tra từng liên hệ: a) Trung Quốc, Lào, Cam-pu-chia: Ba nước giáp Việt Nam trên đất liền; b) Vị trí nội chí tuyến: Góp phần cung cấp ẩm và phân hóa tự nhiên; c) Biển Đông và gió mùa: Cơ sở của nền nhiệt cao; d) Nghị quyết 202/2025/QH 15: Căn cứ sắp xếp thành 34 đơn vị cấp tỉnh. Bài 8: Theo cơ cấu trong Nghị quyết 202/2025, phép kiểm số đơn vị cấp tỉnh nào đúng? A. 28 tỉnh + 6 thành phố = 34 đơn vị cấp tỉnh; B. 34 tỉnh + 6 thành phố = 40 đơn vị; C. 63 tỉnh cũ vẫn là 34 đơn vị; D. Chỉ đếm thành phố, bỏ các tỉnh. Có thể dùng học liệu số NeoEdu để làm bài tập tương tác.

Đáp án Bài 1: Trung Quốc, Lào, Cam-pu-chia – Ba nước giáp Việt Nam trên đất liền; Vị trí nội chí tuyến – Cơ sở của nền nhiệt cao; Biển Đông và gió mùa – Góp phần cung cấp ẩm và phân hóa tự nhiên; Nghị quyết 202/2025/QH 15 – Căn cứ sắp xếp thành 34 đơn vị cấp tỉnh. Đáp án Bài 2: B. Bài 4: a Đ; b S (sửa: Vị trí nội chí tuyến – Cơ sở của nền nhiệt cao); c S (sửa: Biển Đông và gió mùa – Góp phần cung cấp ẩm và phân hóa tự nhiên); d Đ. Chấm: đúng 4 ý được 1 điểm, 3 ý được 0,5 điểm, 2 ý được 0,25 điểm, 1 ý được 0,1 điểm, 0 ý được 0 điểm. Đáp án Bài 8: A, vì $28 + 6 = 34$ đơn vị cấp tỉnh; không cộng thêm số tỉnh hay thành phố.

HS vận dụng cách tra cứu theo Nghị quyết 202/2025 để xác định đơn vị cấp tỉnh mới của địa phương mình, từ đó rèn kĩ năng dùng nguồn đúng và trung thực khi nêu thông tin.

HS xác định tỉnh hoặc thành phố nơi mình sinh sống theo bản đồ 2025 và danh mục 34 đơn vị. Nếu đơn vị đó được hợp nhất từ nhiều đơn vị cũ, HS ghi rõ các đơn vị trước đó. Trình bày trong 3–4 câu, ghi nguồn và ngày của bản đồ. Nhiệm vụ về nhà: hoàn thành phiếu tra một địa danh có thay đổi phạm vi (ví dụ Gia Lai) theo nguồn 2025.

Đoạn văn ngắn 3–4 câu, ví dụ: “Địa phương em hiện thuộc tỉnh (hoặc thành phố) X theo Nghị quyết 202/2025. Đơn vị này được hợp nhất từ các đơn vị trước đó là … (nếu có). Nguồn: bản đồ hành chính 2025, Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, ngày 12/6/2025.” Kết luận cần có: không dùng tên cũ hay bản đồ 2023 để kết luận; phải kiểm tra phạm vi và nguồn trước khi trả lời.