Giáo án Bài 19. Phong trào yêu nước chống Pháp ở Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến năm 1917

HS xác định được mốc thời gian chính của bài và nêu được câu hỏi trung tâm: vì sao các nhà yêu nước đầu thế kỉ XX tìm những con đường khác nhau để cứu nước.

HS quan sát dòng thời gian trên bảng gồm các mốc 1897–1914, 1904, 1905–1909, 1906, 1911, 1912, 1917 (chưa điền nội dung), đọc nhanh tiêu đề bài và trả lời câu hỏi khởi động của GV. HS ghi lại câu hỏi định hướng bài học vào vở.

Dòng thời gian hoàn chỉnh về mốc thời gian (chưa có nội dung chi tiết) và câu hỏi định hướng: “Vì sao cùng mong cứu nước nhưng các nhà yêu nước chọn những con đường khác nhau?”. HS nêu được ít nhất hai mốc thời gian chính, ví dụ: 1897–1914 (khai thác thuộc địa lần thứ nhất) và 5/6/1911 (Nguyễn Tất Thành rời cảng Nhà Rồng).

HS nêu được nội dung chính của cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất (1897–1914) và giải thích được vì sao không thể dùng một đường sắt hay nhà máy để kết luận mục tiêu là phát triển bình đẳng.

Nhóm làm việc với Phiếu học tập số 1 (gồm bảng ghi nội dung khai thác: kiểm soát, chiếm đất, khai mỏ, thuế, hạ tầng; và bảng phân hóa xã hội: nông dân, công nhân, tầng lớp thành thị). Sau đó trả lời câu hỏi: “Đường sắt và nhà máy có chứng minh được mục tiêu phát triển toàn diện cho người Việt không? Vì sao?”.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành với các nội dung chính: (1) Khai thác thuộc địa lần thứ nhất tăng cường kiểm soát, chiếm đất, khai mỏ, thu thuế và xây dựng hạ tầng phục vụ khai thác. (2) Kinh tế có ngành, công trình mới nhưng lệ thuộc. (3) Xã hội phân hóa: nông dân vẫn đông và khó khăn, công nhân tăng, các tầng lớp thành thị có điều kiện tiếp nhận tư tưởng mới. Kết luận: Có công trình mới là một dữ kiện, phải xem quyền sở hữu, lợi nhuận, vị trí người lao động và mục đích thống trị mới đánh giá được.

HS trình bày được hoạt động của Phan Bội Châu (Hội Duy tân 1904, Đông du 1905–1909, Việt Nam Quang phục hội 1912) và nêu được hạn chế khi trông vào sự hỗ trợ của Nhật.

Nhóm dùng Phiếu học tập số 2 (phần A) để tìm hiểu hoạt động của Phan Bội Châu theo các mốc 1904, 1905–1909, 1912. Trả lời câu hỏi: “Vì sao Phan Bội Châu hướng sang Nhật? Có nên coi Nhật Bản duy tân là bảo đảm sẽ ủng hộ vô điều kiện không?”.

Bảng tóm tắt: Hội Duy tân (1904) – tổ chức hoạt động yêu nước; Đông du (1905–1909) – đưa thanh niên sang Nhật học tập, tìm hỗ trợ chống Pháp; Việt Nam Quang phục hội (1912) – định hướng cộng hòa. Kết luận: Phan Bội Châu tìm sự hỗ trợ từ Nhật, nhưng Nhật duy tân không đảm bảo sẽ ủng hộ vô điều kiện một phong trào chống thực dân. Đông du bị hạn chế về cách làm và cuối cùng bị đàn áp.

HS nêu được hoạt động Duy tân từ 1906 của Phan Châu Trinh và hành trình Nguyễn Tất Thành từ 5/6/1911 đến năm 1917; giải thích được vì sao không nên đồng nhất Đông du với Duy tân hay đánh giá phương thức khác là không yêu nước.

Nhóm dùng Phiếu học tập số 2 (phần B) để điền thông tin về Phan Châu Trinh (Duy tân từ 1906: đề cao dân trí, dân khí, dân sinh, mở trường, phát triển kinh tế, phê phán hủ tục; có hạn chế khi trông đợi vào Pháp) và Nguyễn Tất Thành (5/6/1911 rời cảng Nhà Rồng, đi phương Tây lao động, quan sát; năm 1917 trở lại Pháp, liên hệ phong trào yêu nước và phong trào lao động). Trả lời: “Việc ra đi năm 1911 đã cho thấy đầy đủ mọi kết luận của những năm sau chưa? Vì sao?”.

Phiếu học tập số 2 (phần B) hoàn thành: Phan Châu Trinh – Duy tân từ 1906, chủ trương cải cách, nâng cao dân trí, dân khí, dân sinh; hạn chế là trông đợi vào Pháp. Nguyễn Tất Thành – ngày 5/6/1911 rời cảng Nhà Rồng; từ 1911 đi nhiều nơi, lao động và quan sát; năm 1917 trở lại Pháp và liên hệ phong trào yêu nước và phong trào lao động. Kết luận: Hành trình 1911–1917 chuẩn bị nhận thức cho con đường cứu nước; không khẳng định năm 1911 đã có đầy đủ mọi kết luận và tổ chức của những năm sau.

HS củng cố mốc thời gian và hoạt động của các nhân vật; phân biệt được mục tiêu với phương thức; tránh suy ngược từ kết quả về sau.

HS làm việc cặp đôi hoặc cá nhân trên học liệu NeoEdu (bài tập tương tác) hoặc phiếu, với các đề sau: (1) Ghép mỗi mốc với mô tả phù hợp. (2) Chọn một đáp án đúng về 1897–1914. (3) Chọn đúng hai cặp liên hệ. (4) Kiểm tra từng liên hệ Đúng/Sai và sửa ý sai. (5) Ghép ba hàng A, B, C với cùng một phong trào và nêu vì sao phương thức khác nhau không chứng minh mục tiêu yêu nước khác hẳn. (6) Chọn nhận xét tránh suy ngược từ kết quả về sau.

Đáp án: (1) 1897–1914 – Khai thác thuộc địa lần thứ nhất; Đông du 1905–1909 – Gắn hoạt động Phan Bội Châu hướng sang Nhật; Duy tân từ 1906 – Gắn Phan Châu Trinh và hoạt động cải cách; 5/6/1911 – Nguyễn Tất Thành rời cảng Nhà Rồng tìm đường cứu nước. (2) Đáp án B: Khai thác thuộc địa lần thứ nhất. (3) Đáp án B và D: Duy tân từ 1906 – Gắn Phan Châu Trinh và hoạt động cải cách; 5/6/1911 – Nguyễn Tất Thành rời cảng Nhà Rồng tìm đường cứu nước. (4) a) Đúng; b) Sai, sửa thành “Đông du 1905–1909: Gắn hoạt động Phan Bội Châu hướng sang Nhật”; c) Sai, sửa thành “Duy tân từ 1906: Gắn Phan Châu Trinh và hoạt động cải cách”; d) Đúng. (5) Hàng A gắn Phan Bội Châu, Đông du; hàng B gắn Phan Châu Trinh, Duy tân; hàng C gắn hành trình Nguyễn Tất Thành từ 1911. Mục tiêu chung là cứu nước, khác nhau ở nhận thức về lực lượng, cách thực hiện và nơi tìm hỗ trợ; không đồng nhất khác phương thức với không yêu nước. (6) Đáp án A: Hành trình 1911–1917 chuẩn bị nhận thức, không tự chứng minh mọi kết luận sau này đã có từ 1911.

HS vận dụng kiến thức để viết bản giới thiệu ngắn về ba nhà yêu nước và nêu một bài học không áp quá khứ máy móc vào hiện tại.

Mỗi HS viết bản giới thiệu ngắn (khoảng 8–10 câu) về Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh và Nguyễn Tất Thành theo mô hình: (1) Nêu hoạt động chính và mốc thời gian của từng người; (2) Nêu một điểm khác nhau về phương thức và một điểm chung về mục tiêu; (3) Nêu một bài học có lí giải, ví dụ: học hỏi, kiểm tra thực tế và suy nghĩ độc lập, không lặp nguyên phương thức lịch sử hay trông chờ sự giúp đỡ vô điều kiện. Có thể hoàn thành ở nhà nếu chưa kịp.

Bản giới thiệu ngắn gồm: Phan Bội Châu gắn Hội Duy tân 1904, Đông du 1905–1909, tìm hỗ trợ từ Nhật; Phan Châu Trinh gắn Duy tân từ 1906, mở trường, vận động cải cách và nâng cao dân trí, dân sinh; Nguyễn Tất Thành từ 5/6/1911 rời cảng Nhà Rồng, đi nhiều nơi lao động và quan sát, năm 1917 trở lại Pháp và liên hệ phong trào yêu nước với phong trào lao động. Một câu bài học: “Học hỏi có chọn lọc, kiểm tra thực tế trước khi hành động và không trông chờ sự giúp đỡ vô điều kiện từ bên ngoài.”