Giáo án Bài 5. Nhân giống vô tính cây trồng

Huy động kiến thức nền và xác định vấn đề: nhân giống vô tính khác gieo hạt ở điểm nào.

GV đưa câu hỏi: Người trồng húng quế thường dùng đoạn cành để cắm thay vì gieo hạt. Theo em, việc này khác gì với gieo hạt? Cây mới có giống cây mẹ không?

HS nêu được: nhân giống vô tính dùng bộ phận sinh dưỡng (cành, rễ, thân, lá), không qua kết hợp giao tử như gieo hạt; cây mới thường giữ nhiều đặc tính cây mẹ. Nhiệm vụ tiết học: tìm hiểu ba phương pháp giâm, chiết, ghép và cách lựa chọn kĩ thuật an toàn.

Nêu được bản chất, cách thực hiện của giâm cành, chiết cành, ghép và phân biệt chiết với giâm cành.

Chia lớp thành các nhóm 4 HS, mỗi nhóm nhận Phiếu học tập số 1 và một phương pháp (giâm, chiết, ghép). Mỗi nhóm đọc nội dung SGK, sau đó ghi vào mảnh ghép: phương pháp này làm gì, cành/bộ phận nào tạo rễ, khi nào tách khỏi cây mẹ. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Bộ phận nào của cây được dùng trong giâm cành? (2) Điểm khác của chiết so với giâm cành là gì? (3) Vì sao không phải phương pháp nào cũng hợp với mọi loài?

Bảng tổng hợp hoàn chỉnh trên khăn trải bàn:

• Giâm cành: tách đoạn cành khỏi cây mẹ rồi mới tạo rễ.
• Chiết cành: rễ xuất hiện trên cành còn gắn với cây mẹ, sau khi ra rễ mới tách cành.
• Ghép: nối bộ phận của cây này vào cây khác phù hợp.
  Kết luận: chiết khác giâm cành ở chỗ cành ra rễ khi còn gắn cây mẹ. Không phải mọi loài đều thích hợp mọi phương pháp.

Nêu được yêu cầu lựa chọn kĩ thuật; tính được tỉ lệ cành ra rễ và nêu được giới hạn của kết quả.

Nhóm đọc Phiếu học tập số 2 gồm: (a) phần mô tả thực hành mẫu với 10 cành húng quế đã đánh số; (b) phiếu kết quả minh hoạ: 10 cành ban đầu, 7 cành có rễ, 3 cành chưa ghi nhận rễ. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Kể tên 4 tiêu chí khi chọn cây mẹ, vật liệu, dụng cụ, điều kiện. (2) Tính tỉ lệ cành ra rễ. (3) Vì sao không được kết luận 3 cành còn lại đã chết? (4) Nhật kí thật cần ghi những gì? (5) Vì sao phải vệ sinh dụng cụ dù cây mẹ trông khỏe?

• Bốn tiêu chí: cây mẹ khỏe; vật liệu không có dấu hiệu bệnh; dụng cụ sạch; điều kiện ẩm và thoáng phù hợp.
• Tỉ lệ cành ra rễ: $\dfrac{7}{10}\times 100 = 70\%$ (tại thời điểm ghi nhận).
• Giới hạn: 3 cành chưa ghi nhận rễ nhưng chưa kiểm tra tiếp nên chưa kết luận chết; không khẳng định mọi loài hoặc mọi lần giâm đều đạt 70%; đây là số liệu minh hoạ.
• Nhật kí thật ghi: ngày giâm, ngày kiểm tra, trạng thái từng cành, điều kiện chăm sóc, người ghi.
• Lưu ý an toàn: GV chuẩn bị dụng cụ và cành; HS không tự dùng dao hay thuốc sát trùng.

Củng cố phân biệt ba phương pháp, nguồn vật liệu, tỉ lệ sống và tính toán phần trăm.

HS làm các bài tập sau (có thể làm trên bài tương tác tại neoedu.vn/learn/7/technology/bai-5-nhan-giong-vo-tinh-cay-trong):

1. Điểm khác của chiết so với giâm cành là gì? A. Cành ra rễ khi còn gắn cây mẹ; B. Luôn tạo cây từ hạt; C. Không cần cây mẹ; D. Luôn dùng rễ ghép vào hạt.
2. Nguồn vật liệu phù hợp là gì? A. Cây mẹ khỏe, được phép lấy cành; B. Cành có dấu bệnh rõ; C. Cây không rõ nguồn mang vào lớp; D. Bất cứ cây lạ có nhựa.
3. Ghép phương pháp với bản chất: Giâm; Chiết; Ghép với các bản chất tương ứng.
4. Nhân giống vô tính nghĩa là mọi cành giâm đều chắc chắn sống. Đúng hay sai? Vì sao?
5. Giâm 20 cành, có 16 cành sống theo dữ liệu mẫu. Tỉ lệ sống là bao nhiêu phần trăm?

Đáp án:

1. A. Chiết tạo rễ trên cành chưa tách; giâm tách đoạn cành rồi mới ra rễ.
2. A. Nguồn khỏe và phù hợp giúp hạn chế truyền mầm bệnh; cây độc hoặc lạ cần tránh.
3. Giâm – cành tách khỏi cây mẹ rồi tạo rễ; Chiết – tạo rễ trên cành trước khi tách; Ghép – nối bộ phận vào cây nhận phù hợp.
4. Sai. Tỉ lệ sống phụ thuộc loài, vật liệu, môi trường và chăm sóc.
5. $\dfrac{16}{20}\times 100 = 80\%$.

Sắp xếp được trình tự giâm cành an toàn; viết được kết quả mẫu và nêu giới hạn; giải thích được vì sao phải vệ sinh dụng cụ.

Bài 4: Xếp các bước giâm cành an toàn với cành do GV chuẩn bị theo đúng trình tự: (a) Giữ điều kiện phù hợp và ghi sự phát triển; (b) Chuẩn bị giá thể sạch, thoát nước; (c) Đặt cành vào giá thể theo hướng dẫn; (d) Nhận cành khỏe đã chuẩn bị phù hợp.
Bài 7: Viết kết quả mẫu giâm 10 cành có 7 cành ra rễ và nêu giới hạn.
Bài 8: Vì sao cần vệ sinh dụng cụ khi nhân giống dù cây mẹ trông khỏe?

Bài 4: (b) → (d) → (c) → (a). Giá thể sẵn sàng trước khi đặt cành; cần theo dõi sau giâm; không dùng dao hay hoá chất.
Bài 7: Theo dữ liệu minh hoạ, 7/10 × 100 = 70% cành ra rễ tại thời điểm ghi; 3 cành chưa ghi nhận rễ, chưa kết luận chết; không áp số liệu cho mọi loài. Gợi ý chấm trên thang 1: 0,5 kết quả đúng; 0,5 giới hạn và phân biệt mẫu. Chấp nhận cách diễn đạt khác nếu đúng dữ kiện và có lí giải.
Bài 8: Dụng cụ có thể mang mầm bệnh và lây qua vết cắt; vẻ ngoài khỏe không chứng minh hoàn toàn không có tác nhân bệnh. Gợi ý chấm trên thang 1: 0,5 truyền mầm bệnh; 0,5 phân công an toàn (GV chuẩn bị dụng cụ, HS không tự dùng dao hoặc thuốc sát trùng).

Vận dụng các tiêu chí lựa chọn kĩ thuật để lập phương án giâm cành an toàn, có căn cứ cho một cây quen thuộc trong gia đình.

Tình huống: Gia đình em muốn nhân giống húng quế trồng ở ban công. GV yêu cầu HS viết phương án ngắn gồm: cây mẹ lựa chọn; cách chọn cành; dụng cụ và giá thể; điều kiện ẩm, thoáng; cách ghi nhật kí theo dõi; những việc không làm (không dùng dao ghép, thuốc sát trùng, chất kích thích, không trèo cây). Nếu có điều kiện, HS làm nhật kí thật tại nhà theo mẫu và báo cáo sau 1 tuần (về nhà).

Phương án mẫu gồm: chọn cây húng quế khỏe, không dấu bệnh, có nguồn rõ; nhờ người lớn lấy cành hoặc dùng cành đã cắt sẵn; dùng cốc giá thể sạch, thoát nước, đặt đúng hướng dẫn, giữ lá không bị vùi; đặt nơi ẩm và thoáng; ghi nhật kí gồm ngày giâm, ngày kiểm tra, trạng thái từng cành, điều kiện chăm, người ghi; không kết luận cành chết khi chưa kiểm tra; không làm các việc cấm.