Giáo án Bài 4. Thu hoạch sản phẩm trồng trọt

Nhận biết được thu hoạch đúng độ chín ảnh hưởng đến chất lượng và mục đích sử dụng sản phẩm, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV đưa hình ảnh hai nhóm quả cam cùng một vườn: nhóm 1 chín vàng đều, nhóm 2 còn xanh hơn nhưng dùng để vận chuyển đi xa. HS quan sát và trả lời câu hỏi: "Vì sao người trồng không thu hoạch tất cả quả cùng một ngày và cùng một độ chín?" Từ đó GV nêu nhiệm vụ: tìm hiểu vai trò, yêu cầu và cách lựa chọn kĩ thuật khi thu hoạch sản phẩm trồng trọt.

HS nêu được ít nhất hai ý: (1) quả ăn tại chỗ cần chín đều, ngọt, còn quả vận chuyển đi xa cần độ chín phù hợp để không dập nát và vẫn kịp chín khi đến nơi tiêu thụ; (2) mỗi giống, mỗi mục đích có thời điểm thu hoạch khác nhau. HS ghi tên bài và nhiệm vụ học tập vào vở.

Nêu được các phương pháp thu hoạch (hái, nhổ, đào, cắt) và giải thích được cách chọn phương pháp phù hợp với cơ quan sản phẩm và đặc điểm của cây.

HS làm việc theo nhóm 4 người với Phiếu học tập số 1, đọc mục "Hiểu bản chất" trong sách hoặc trang bài học NeoEdu, sau đó trả lời hai câu hỏi: (1) Với quả, củ, rau ăn lá, cơ quan sản phẩm nằm ở đâu trên cây? (2) Phương pháp nào phù hợp với từng nhóm cây và vì sao? Nhóm ghép từng sản phẩm với phương pháp thu hoạch thường dùng.

Kiến thức HS rút ra: Thu hoạch gồm hái, nhổ, đào, cắt tùy cơ quan sản phẩm và cây. Quả thường hái hoặc cắt cuống theo hướng dẫn để tránh xây xát; củ nằm dưới đất cần đào cẩn thận để không làm xây xát; rau ăn lá có thể nhổ hoặc cắt tùy loại rau. Bảng ghép nhóm dự kiến: Quả cam – hái hoặc cắt cuống; Củ khoai – đào cẩn thận; Rau ăn lá thu cả cây – nhổ hoặc cắt phù hợp loại rau. Kết luận: cơ quan thu hoạch quyết định phương pháp, không dùng cùng một cách cho mọi cây.

Trình bày được quy trình thu hoạch an toàn gồm kiểm tra, thu, phân loại và bảo quản; giải thích được yêu cầu về dụng cụ, bao chứa và an toàn lao động; nêu được cách ghi năng suất theo khối lượng trên diện tích.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2, đọc phần "Quyết định và thực hiện" và sắp xếp bốn bước quy trình thu rau mẫu: thu cẩn thận; kiểm tra độ thu hoạch và dụng cụ; chuyển đến bảo quản; phân loại và loại bỏ phần không đạt. Sau đó, HS trả lời: (1) Vì sao học sinh chỉ thu rau thấp với dụng cụ được duyệt, không trèo cây hay dùng dao sắc? (2) Năng suất phải ghi theo đơn vị nào và cần điều kiện gì để so sánh?

Quy trình đúng: Kiểm tra độ thu hoạch và dụng cụ → Thu cẩn thận theo cách phù hợp → Phân loại, loại bỏ phần không đạt → Chuyển đến bảo quản hoặc sử dụng đúng điều kiện. Kiến thức HS rút ra: dụng cụ sạch, bao chứa phù hợp, tránh dập nát và nắng kéo dài; không để sản phẩm tiếp xúc phân tươi hoặc hóa chất; học sinh không trèo cây, không dùng liềm hay dao sắc, không vận hành máy khi chưa được duyệt để bảo đảm an toàn. Năng suất là khối lượng sản phẩm thu được trên một đơn vị diện tích, được ghi theo $\mathrm{kg/m^2}$ và chỉ so sánh khi cùng điều kiện canh tác.

Vận dụng kiến thức để chọn đúng phương pháp thu hoạch, nhận biết cách làm sai và sắp xếp quy trình an toàn trong các câu hỏi trắc nghiệm và ghép đôi.

HS làm việc cá nhân trong 4 phút với các câu hỏi sau, sau đó đối chiếu với nhóm trong 3 phút và kiểm tra trên trang bài tập tương tác NeoEdu nếu có thời gian. Bài 1: Cây lấy củ dưới đất thường phù hợp phương pháp nào? A. Đào cẩn thận; B. Giật mạnh quả trên cành; C. Cắt hoa bất kì; D. Chỉ rung thân. Bài 2: Vì sao cần tránh làm dập quả? A. Dập làm giảm chất lượng và tăng nguy cơ hỏng; B. Dập luôn làm quả giữ lâu hơn; C. Dập thay thế được rửa; D. Dập làm tăng khối lượng thật. Bài 3: Ghép sản phẩm với cách thu hoạch thường phù hợp: quả cam, củ khoai, rau ăn lá thu cả cây. Bài 4: Sắp xếp quy trình thu rau mẫu đã đủ điều kiện thu hoạch an toàn. Bài 5: Đúng hay sai: "Cứ thu càng muộn thì chất lượng mọi sản phẩm càng tốt."

Đáp án: Bài 1: A (đào giúp lấy củ, cần hạn chế làm xây xát). Bài 2: A (mô tổn thương dễ xuống chất lượng và vi sinh vật dễ xâm nhập). Bài 3: Quả cam – hái hoặc cắt cuống theo hướng dẫn; Củ khoai – đào cẩn thận; Rau ăn lá thu cả cây – nhổ hoặc cắt phù hợp loại rau. Bài 4: Kiểm tra độ thu hoạch và dụng cụ → Thu cẩn thận theo cách phù hợp → Phân loại, loại bỏ phần không đạt → Chuyển đến bảo quản hoặc sử dụng đúng điều kiện. Bài 5: Sai, vì thu quá muộn có thể làm quả già, mềm hoặc giảm chất lượng; cần thu đúng theo mục đích và giống.

Giải quyết tình huống thực tế: đề xuất sửa kế hoạch thu hoạch có nguy cơ nhiễm bẩn và so sánh năng suất hai luống có căn cứ.

Tình huống 1: Nhóm đặt rau vừa thu cạnh thùng hóa chất trong sân trường. Sửa kế hoạch như thế nào? Tình huống 2: Hai luống rau có khối lượng thu hoạch lần lượt là 5 kg và 6 kg. Có thể kết luận luống sau có năng suất cao hơn không? HS làm việc theo nhóm 4 người với Phiếu học tập số 2 (phần tình huống), ghi phương án và lí giải.

Tình huống 1: Chuyển nơi tập kết sang khu sạch, tách xa hóa chất; dùng khay hoặc bao chứa sạch, không đặt rau trực tiếp xuống nền bẩn; che nắng phù hợp và xử lí nhanh. Nếu nghi có nhiễm bẩn thì báo giáo viên, không khẳng định rửa là giải quyết mọi chất nhiễm. Tình huống 2: Chưa đủ căn cứ để kết luận, vì chưa biết diện tích mỗi luống và chưa chắc hai luống cùng chu kì, điều kiện. Cần quy về cùng đơn vị. Ví dụ: luống 1 có 5 kg trên 1 m² tức $5\mathrm{\,kg/m^2}$; luống 2 có 6 kg trên 2 m² tức $3\mathrm{\,kg/m^2}$, nên luống 1 có năng suất cao hơn. Chấp nhận phương án khác nếu có lí giải đúng dữ kiện và an toàn.