Giáo án Bài 38. Thực hành: Quan sát, mô tả sự sinh trưởng và phát triển ở một số sinh vật

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về sinh trưởng, phát triển và nhận ra cần đo cùng cá thể theo thời gian; xác định nhiệm vụ học tập của tiết học.

GV chiếu ảnh hai cây đậu chụp cùng một ngày: cây A cao hơn cây B. GV đặt câu hỏi: (1) Cây A đã sinh trưởng nhiều hơn cây B trong ngày hôm nay không? (2) Muốn biết một cây có lớn lên không, cần đo và ghi thế nào? HS trả lời cá nhân, sau đó nêu nhiệm vụ: phân biệt chuỗi ảnh, số đo sinh trưởng, mô tả phát triển và thực hành theo dõi cây đậu.

• Nhận định ban đầu của HS: cây A cao hơn không đồng nghĩa với việc cây A đang sinh trưởng nhanh hơn, vì có thể hai cây khác tuổi hoặc khác điều kiện.
• Để biết cây có lớn lên, phải đo cùng một cây tại nhiều mốc thời gian, cùng một quy tắc đo.
• Nhiệm vụ tiết học: phân biệt ba khái niệm và vận dụng vào cây đậu, vòng đời bướm.

Nêu được đặc điểm của chuỗi ảnh và số đo sinh trưởng; phân biệt được hai cách ghi nhận này.

HS hoạt động nhóm 4 người theo kĩ thuật khăn trải bàn. Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm: (1) Liệt kê tiêu chí của một chuỗi ảnh đúng; (2) Liệt kê tiêu chí để số đo chiều cao của cây đậu có thể so sánh được; (3) Sắp bốn ảnh vòng đời bướm theo đúng thứ tự, giải thích vì sao phải cùng loài; (4) Nêu ví dụ về một số đo sinh trưởng không hợp lệ và lí do. GV dùng bộ ảnh vòng đời bướm đã định danh và thước đo.

• Chuỗi ảnh: các giai đoạn được sắp theo thời gian, có ghi mốc ngày (hoặc tuổi), có tên mẫu; ví dụ đúng là trứng – ấu trùng – nhộng – bướm trưởng thành của cùng một loài bướm.
• Số đo sinh trưởng: chiều cao (hoặc khối lượng) của cùng một cá thể; cùng một điểm mốc (ví dụ đo từ mặt đất đến đỉnh cây), cùng đơn vị cm, cùng thước; ghi ngày đo.
• Không hợp lệ: đo hai cây khác nhau rồi so sánh như là đo sinh trưởng của một cây; đo không ghi ngày; đổi điểm đo giữa các lần đo.
• Khi lập bảng, nhóm ghi tên mẫu, mốc ngày và số đo của cây đậu minh họa: ngày 2 là 2 cm, ngày 4 là 5 cm, ngày 6 là 9 cm.

Nêu được mô tả phát triển là ghi sự xuất hiện lá, hoa hoặc thay đổi giai đoạn; giải thích được vì sao không đánh đồng kích thước khác nhau giữa cá thể với sinh trưởng.

HS quan sát mô phỏng 3D trong trang bài học NeoEdu: cây đậu mã A được chụp ngày 2, 4, 6; đo chiều cao bằng thước thẳng đứng có vạch 0 ở mặt đất, con trượt đánh dấu chiều cao; ghi lá thật xuất hiện ngày 4. Sau khi quan sát, HS trả lời: (1) Cây mã A cao bao nhiêu ở mỗi ngày và tăng bao nhiêu cm từ ngày 2 đến ngày 6? (2) Tốc độ tăng có đều mỗi ngày không? (3) Nêu một dấu hiệu mô tả phát triển được ghi nhận trong mô phỏng. (4) Nhận định “Ảnh một cá thể lớn hơn cá thể khác đủ chứng minh nó đã sinh trưởng trong buổi quan sát” đúng hay sai, vì sao? Nếu lớp chưa đủ máy, GV trình chiếu mô phỏng trên bảng.

• Chiều cao cây mã A: ngày 2 là 2 cm; ngày 4 là 5 cm và có đôi lá thật; ngày 6 là 9 cm. (Dữ liệu minh họa, ghi rõ trong vở.)
• Tăng chiều cao từ ngày 2 đến ngày 6: $9-2=7\,\mathrm{cm}$.
• Tốc độ không đều: từ ngày 2 đến ngày 4 tăng 3 cm; từ ngày 4 đến ngày 6 tăng 4 cm; không giả định mỗi ngày tăng như nhau.
• Mô tả phát triển: ghi xuất hiện lá thật vào ngày 4.
• Nhận định sai, vì khác kích thước giữa cá thể không thay thế việc đo cùng cá thể theo thời gian; hai cá thể có thể khác tuổi hoặc điều kiện.

Vận dụng được đặc điểm của chuỗi ảnh, số đo sinh trưởng và mô tả phát triển để trả lời các câu hỏi trắc nghiệm, ghép đôi và nhận định đúng sai.

HS làm bài tập 1 đến 5 (dùng bài tập đã cho trong bài học). Hình thức: trò chơi “Giơ thẻ”, mỗi HS có thẻ A, B, C, Đúng, Sai. GV đọc từng câu, HS giơ thẻ, sau đó HS giải thích ngắn. Bài 3 (ghép khái niệm với đặc điểm) làm theo nhóm cặp đôi trên bảng nhỏ.
Đề:

1. Trong bài này, chuỗi ảnh có đặc điểm nào? A. sắp tùy ý không cần ngày; B. chỉ ảnh cuối cho biết toàn vòng đời; C. ghi các giai đoạn theo thời gian, cần mốc và tên mẫu.
2. Trong bài này, số đo sinh trưởng có đặc điểm nào? A. chiều cao/khối lượng phải đo cùng quy tắc; B. đổi đơn vị giữa các ngày không ghi; C. chỉ đo chiều dài bóng cây.
3. Ghép: Chuỗi ảnh – Số đo sinh trưởng – Mô tả phát triển với đặc điểm tương ứng.
4. Ảnh một cá thể lớn hơn cá thể khác đủ chứng minh nó đã sinh trưởng trong buổi quan sát. (Đúng hay sai?)
5. “Ghi xuất hiện lá, hoa hoặc thay giai đoạn” mô tả khái niệm nào?

• Câu 1: C. Chuỗi ảnh ghi các giai đoạn theo thời gian, cần mốc và tên mẫu.
• Câu 2: A. Chiều cao hoặc khối lượng phải đo theo cùng một quy tắc.
• Câu 3: Chuỗi ảnh – ghi các giai đoạn theo thời gian, cần mốc và tên mẫu; Số đo sinh trưởng – chiều cao/khối lượng phải đo cùng quy tắc; Mô tả phát triển – ghi xuất hiện lá, hoa hoặc thay giai đoạn.
• Câu 4: Sai. Khác kích thước giữa cá thể không thay thế đo cùng cá thể theo thời gian; có thể khác tuổi hoặc điều kiện.
• Câu 5: Mô tả phát triển.

Vận dụng được cách tính tăng chiều cao từ số liệu theo thời gian, nhận xét phát triển và giải thích vì sao không ghép ảnh khác loài thành vòng đời một loài.

HS làm việc nhóm 4 người với Phiếu học tập số 2 (phần tình huống). Nhóm giải hai bài:
(7) Cây đậu minh họa cao 2 cm, 5 cm, 9 cm ở ngày 2, 4, 6 và lá thật xuất hiện ngày 4. Tính tăng chiều cao từ ngày 2 đến ngày 6 và nhận xét phát triển.
(8) Vì sao không ghép ảnh con sâu loài A và nhộng loài B thành vòng đời một loài?

• Bài 7: Tăng chiều cao từ ngày 2 đến ngày 6 là $9-2=7\,\mathrm{cm}$. Có lá thật vào ngày 4 là dấu hiệu thay đổi phát triển; không giả định tốc độ tăng giống nhau mỗi ngày (tăng 3 cm rồi tăng 4 cm).
• Bài 8: Vòng đời phải là các giai đoạn của cùng một loài và có nguồn hoặc chuỗi theo dõi rõ ràng; ghép ảnh khác loài sẽ tạo vòng đời sai. Chỉ dùng ảnh đã được giáo viên định danh, không bắt sinh vật nguy hiểm.

Vận dụng quy trình gieo trồng, đo cùng quy tắc và ghi chép để lập bảng theo dõi sinh trưởng và phát triển của một cây đậu thực tế; phân biệt rõ dữ liệu thật với dữ liệu minh họa.

GV hướng dẫn HS nhận nhiệm vụ về nhà hoặc tại lớp (nếu có điều kiện): gieo cùng lô hạt đậu theo chăm sóc bình thường trong cốc đất sạch; chọn một cây, ghi mã cây; đo chiều cao từ mặt đất đến đỉnh cây cùng một điểm mốc vào ngày 2, 4, 6 của quá trình theo dõi; ghi ngày xuất hiện lá thật; chụp ảnh và sắp chuỗi ảnh theo thứ tự thời gian. Cuối cùng HS lập bảng gồm: tên mẫu, điều kiện, ngày đo, số đo, nhận xét, điều chưa chắc chắn.
Lưu ý an toàn: không ăn hạt hay mẫu thực hành; không nuôi côn trùng gây hại hoặc có lông độc; dùng ảnh đã định danh nếu không có mẫu thực tế.

• Bảng theo dõi gồm: tên mẫu (mã cây), điều kiện gieo trồng, các mốc ngày 2, 4, 6 và số đo chiều cao tương ứng, ngày xuất hiện lá thật, nhận xét về sinh trưởng và phát triển, điều chưa chắc chắn.
• Nếu HS chưa tự đo, phải ghi rõ “phân tích dữ liệu minh họa”, không nhận là số liệu đo của bản thân.
• Chuỗi ảnh (nếu có) gồm các ảnh cùng loài, ghi mốc thời gian và tên mẫu.