Giáo án Bài 39. Sinh sản vô tính ở sinh vật

HS huy động kiến thức sẵn có về sinh sản và nhận ra có những cách tạo cá thể mới không cần hai giao tử, từ đó xác định vấn đề cần tìm hiểu trong bài.

GV đưa ra câu hỏi: “Cây rau có thể mọc từ một đoạn cành được cắm xuống đất ẩm. Vậy cây mới này có phải được tạo ra từ hạt không? Nếu không có hạt thì cây mới được hình thành từ đâu?”. HS trả lời nhanh cá nhân, sau đó GV dẫn vào bài bằng câu hỏi: “Những cá thể mới không qua hợp nhất giao tử đực và cái thì gọi là gì?”.

HS nêu được: cây mới từ cành giâm không xuất phát từ hạt mà hình thành từ bộ phận sinh dưỡng (thân, cành) của cây mẹ. HS đưa ra dự đoán: đó là một cách sinh sản không cần giao tử, gọi là sinh sản vô tính. Vấn đề bài học được xác định: Sinh sản vô tính là gì, khác sinh sản hữu tính như thế nào, và ứng dụng trong nhân giống ra sao.

HS nêu được khái niệm sinh sản vô tính và sinh sản sinh dưỡng; phân biệt được sinh sản vô tính với sinh sản hữu tính dựa vào tiêu chí có hay không có sự hợp nhất giao tử.

HS làm việc theo cặp đôi, quan sát mô phỏng 3D bốn mẫu vật trên NeoEdu: (1) cành giâm trong chậu cắt mở, (2) củ khoai tây trên giá, (3) lá bỏng trên đĩa đất ẩm, (4) thủy tức phóng to. Với mỗi mẫu vật, HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 bằng cách trả lời: Cá thể mới hình thành từ bộ phận nào? Có sự hợp nhất giao tử không? Thuộc kiểu sinh sản nào? Sau đó HS đọc khái niệm trong SGK và so sánh với kết quả.
Câu hỏi GV đặt ra: (a) “Rễ của cành giâm mọc từ vị trí nào?”; (b) “Mầm của củ khoai tây xuất phát từ đâu?”; (c) “Điểm chung của cả bốn mẫu vật là gì?”; (d) “Vì sao ta nói đây không phải sinh sản hữu tính?”.

Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành với nội dung:

• Cành giâm: rễ mọc từ đốt dưới, chồi non ở ngọn; không có hợp nhất giao tử; sinh sản sinh dưỡng vô tính.
• Củ khoai tây: mầm mọc từ các mắt; không có hợp nhất giao tử; sinh sản sinh dưỡng vô tính.
• Lá bỏng: cây con mọc ở các khía mép lá; không có hợp nhất giao tử; sinh sản sinh dưỡng vô tính.
• Thủy tức: chồi bên thân phát triển rồi tách thành thủy tức con; không có hợp nhất giao tử; sinh sản vô tính (ở động vật).
  Kết luận HS rút ra: Sinh sản vô tính là tạo cá thể mới không có sự hợp nhất giao tử đực và cái. Sinh sản sinh dưỡng là cá thể mới hình thành từ bộ phận sinh dưỡng ở thực vật, là một dạng sinh sản vô tính. Tiêu chí phân biệt với sinh sản hữu tính: có hay không có sự hợp nhất giao tử.

HS nêu được khái niệm nhân giống vô tính, giải thích được ưu điểm giữ đặc điểm cây mẹ và lí do cần phòng bệnh khi nhân giống từ cây bị bệnh.

HS làm việc nhóm 4 người, đọc khái niệm nhân giống vô tính và các thông tin trong bài: cây con giống cây mẹ nên dùng để nhân giống nhanh; nhưng nếu cây mẹ bị bệnh, mầm bệnh có thể theo sang cả lô cây con. Nhóm thảo luận và trả lời Phiếu học tập số 2:
(a) Nhân giống vô tính là gì và dùng để làm gì?
(b) Vì sao cây con từ nhân giống vô tính giữ được đặc điểm của cây mẹ?
(c) Vì sao không nên lấy cành từ cây mẹ bị bệnh để nhân giống hàng loạt?
(d) Nêu hai việc cần làm để phòng bệnh khi nhân giống.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành với nội dung chính:

• Nhân giống vô tính: giúp giữ nhiều đặc điểm cây mẹ nhưng cần phòng bệnh.
• Giải thích: cây con được tạo từ bộ phận sinh dưỡng của cây mẹ nên giống cây mẹ về đặc điểm.
• Lí do không lấy cành từ cây bệnh: mầm bệnh có thể theo vật liệu giống, làm cả lô cây con bị nhiễm; vì vậy giống nhau không có nghĩa là không bệnh.
• Biện pháp: chọn cây mẹ khỏe, dùng dụng cụ sạch theo hướng dẫn.

HS củng cố khái niệm sinh sản vô tính, sinh sản sinh dưỡng, nhân giống vô tính và tiêu chí phân biệt với sinh sản hữu tính.

HS làm việc theo cặp đôi, trả lời các bài tập trắc nghiệm, ghép và đúng sai sau:

1. Sinh sản vô tính có đặc điểm nào? A. tạo cá thể mới không có sự hợp nhất giao tử đực và cái; B. luôn cần hai bố mẹ; C. chỉ có ở động vật.
2. Sinh sản sinh dưỡng có đặc điểm nào? A. chỉ là lá lớn thêm; B. cá thể mới hình thành từ bộ phận sinh dưỡng ở thực vật; C. hình thành từ hạt sau thụ tinh.
3. Ghép khái niệm với đặc điểm: (Sinh sản vô tính; Sinh sản sinh dưỡng; Nhân giống vô tính) với (cá thể mới hình thành từ bộ phận sinh dưỡng ở thực vật; tạo cá thể mới không có sự hợp nhất giao tử đực và cái; giúp giữ nhiều đặc điểm cây mẹ nhưng cần phòng bệnh).
4. Nhận định: “Sinh sản vô tính luôn có sự hợp nhất hai giao tử.” Đúng hay sai?
5. Chọn thuật ngữ phù hợp cho cụm “giúp giữ nhiều đặc điểm cây mẹ nhưng cần phòng bệnh”.

Đáp án:

1. A (tạo cá thể mới không có sự hợp nhất giao tử đực và cái).
2. B (cá thể mới hình thành từ bộ phận sinh dưỡng ở thực vật).
3. Sinh sản vô tính – tạo cá thể mới không có sự hợp nhất giao tử đực và cái; Sinh sản sinh dưỡng – cá thể mới hình thành từ bộ phận sinh dưỡng ở thực vật; Nhân giống vô tính – giúp giữ nhiều đặc điểm cây mẹ nhưng cần phòng bệnh.
4. Sai. Không có sự hợp nhất giao tử là điểm phân biệt; có hợp nhất là hữu tính.
5. Nhân giống vô tính.

HS vận dụng khái niệm vào tình huống thực tế, xác định đúng trường hợp vô tính và đề xuất cách nhân giống an toàn.

HS làm việc cá nhân rồi cặp đôi với hai tình huống:
Tình huống 1: “Cành rau được giâm ra rễ thành cây mới, cây mọc từ hạt. Trường hợp nào vô tính?”
Tình huống 2: “Vì sao không lấy cành từ cây mẹ bị bệnh để nhân giống hàng loạt?”
GV đưa thêm câu hỏi thảo luận: “Nếu cần nhân giống nhanh một loại cây có đặc điểm tốt, em sẽ làm thế nào để vừa giữ đặc điểm vừa tránh lây bệnh?”.

Đáp án tình huống 1: Giâm cành là sinh sản sinh dưỡng vô tính; cây từ hạt thường liên quan sinh sản hữu tính trong phạm vi ví dụ. Trường hợp vô tính là giâm cành.
Đáp án tình huống 2: Mầm bệnh có thể theo vật liệu giống, làm cả lô nhiễm; chọn cây khỏe và dụng cụ sạch theo hướng dẫn, không coi giống nhau là không bệnh.
Sản phẩm thảo luận: HS nêu được việc chọn cây mẹ khỏe, dùng dụng cụ sạch, theo dõi cây con để phát hiện bệnh sớm, kết hợp giải thích vì sao giữ được đặc điểm cây mẹ.