NeoEdu
Giáo án Khoa học tự nhiên 7
Khoa học tự nhiênLớp 7Phần 11. Chương X. Sinh sản ở sinh vật

Giáo án Bài 40. Sinh sản hữu tính ở sinh vật

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 1 tiết (45 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

  • Nêu được khái niệm thụ phấn: hạt phấn đến đầu nhụy trong mô hình cây có hoa.
  • Nêu được khái niệm thụ tinh: giao tử đực và cái hợp nhất tạo hợp tử.
  • Nêu được khái niệm hợp tử: tế bào hình thành sau hợp nhất giao tử.
  • Phân biệt được thụ phấn với thụ tinh và giải thích được vì sao thụ phấn chưa phải thụ tinh.
  • Giải thích được tình huống bông hoa được thụ phấn nhưng không tạo quả không mâu thuẫn với kiến thức về sinh sản hữu tính ở cây có hoa.
  • Vận dụng được kiến thức để giải thích vai trò của côn trùng thụ phấn đối với nhiều cây trồng.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

  • Tự chủ và tự học: HS tự dự đoán, tự kiểm tra lại dự đoán ban đầu sau khi quan sát mô phỏng và học khái niệm mới.
  • Giao tiếp và hợp tác: HS phân công vai trong nhóm, thảo luận để thống nhất đáp án ghép thẻ và trình bày kết quả trước lớp.
  • Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS phân tích tình huống bông hoa thụ phấn nhưng không đậu quả, đưa ra lập luận khoa học và bác bỏ quan niệm sai.

b) Năng lực đặc thù

  • Nhận thức khoa học tự nhiên: nêu đúng khái niệm thụ phấn, thụ tinh, hợp tử; phân biệt được ba khái niệm trong quá trình sinh sản hữu tính của cây có hoa.
  • Tìm hiểu tự nhiên: quan sát mô phỏng 3D quá trình thụ phấn và thụ tinh, mô tả được trình tự các bước và rút ra kết luận từ quan sát.
  • Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học: giải thích tình huống bông hoa thụ phấn nhưng không tạo quả và vai trò của côn trùng thụ phấn đối với cây trồng.

3. Phẩm chất

  • Chăm chỉ: tích cực quan sát mô phỏng, hoàn thành đầy đủ phiếu học tập và bài tập luyện tập trong thời gian quy định.
  • Trung thực: nêu đúng dự đoán và kết quả quan sát của bản thân; thừa nhận khi đáp án ban đầu chưa chính xác và sửa lại.
  • Trách nhiệm: làm tốt vai trò được phân công trong nhóm, cùng các bạn hoàn thành nhiệm vụ chung.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

  • Máy chiếu hoặc máy tính kết nối màn hình, bảng phụ ghi sẵn tình huống mở đầu và các câu hỏi.
  • Bộ thẻ khái niệm (Thụ tinh, Thụ phấn, Hợp tử) và thẻ đặc điểm tương ứng, mỗi nhóm một bộ, đã trộn lẫn.
  • Phiếu học tập số 1 và Phiếu học tập số 2 in sẵn cho từng nhóm.
  • Học liệu số NeoEdu: trang bài học neoedu.vn/learn/7/natural_science/bai-40-sinh-san-huu-tinh-o-sinh-vat; mô phỏng 3D tương tác gồm đài và tràng hoa (bông hoa cắt dọc), nhị (bao phấn chứa hạt phấn), nhụy (đầu nhụy, vòi nhụy, bầu nhụy có noãn) và con ong mang hạt phấn.

2. Học sinh

  • Sách giáo khoa Khoa học tự nhiên 7 (Kết nối tri thức với cuộc sống) và vở ghi.
  • Bút chì, bút màu, giấy A4 để viết câu trả lời nhóm.
  • Điện thoại hoặc máy tính bảng có kết nối internal để truy cập trang NeoEdu (nếu lớp có điều kiện).

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 5 phút

Tình huống mở đầu: bông hoa thụ phấn nhưng không đậu quả

a) Mục tiêu

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về sinh sản hữu tính ở cây có hoa và nêu vấn đề có mâu thuẫn để HS xác định nhiệm vụ học tập.

b) Nội dung

GV nêu tình huống: “Một bông hoa được thụ phấn nhưng không tạo quả. Có mâu thuẫn không?”. HS suy nghĩ cá nhân khoảng 1 phút, ghi dự đoán vào vở. Câu hỏi gợi mở: “Theo em, sau khi hạt phấn chạm đầu nhụy thì điều gì còn cần xảy ra để có quả?”

c) Sản phẩm

Dự đoán ban đầu của HS và câu hỏi cần giải quyết: Hạt phấn chạm đầu nhụy đã đủ để hình thành quả chưa? Cần thêm bước nào và bước đó là gì?

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu tình huống lên màn hình, mời HS đọc thầm và suy nghĩ 1 phút. GV khuyến khích HS nêu ý kiến ban đầu, chưa cần đúng hoàn toàn.

    Học sinh

    HS đọc tình huống và ghi dự đoán ra vở, ví dụ: “Có mâu thuẫn vì đã thụ phấn thì phải có quả”.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, lắng nghe, ghi nhận một vài dự đoán khác nhau và không đánh giá đúng sai.

    Học sinh

    HS suy nghĩ cá nhân, có thể trao đổi nhanh với bạn cùng bàn.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2–3 HS trình bày dự đoán, ghi nhanh lên bảng hai cột “Đồng ý” và “Chưa chắc”.

    Học sinh

    HS trình bày, dự kiến: “Em nghĩ có mâu thuẫn vì phấn đã đến nhụy rồi”; “Em nghĩ không mâu thuẫn vì có thể còn bước khác chưa xảy ra”.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV nhận xét chung: để trả lời cần làm rõ thụ phấn khác thụ tinh như thế nào. GV nêu nhiệm vụ của bài: tìm hiểu thụ phấn, thụ tinh và hợp tử.

    Học sinh

    HS ghi tên bài và nhiệm vụ học tập vào vở.

Hoạt động 2.1: Hình thành kiến thức mới · 12 phút

Thụ phấn và thụ tinh qua mô phỏng 3D

a) Mục tiêu

Nêu được khái niệm thụ phấn và thụ tinh; phân biệt được hai quá trình này dựa trên quan sát mô phỏng.

b) Nội dung

HS làm việc theo nhóm 4 người, quan sát mô phỏng 3D trên trang bài học NeoEdu (đài và tràng hoa, nhị, nhụy, con ong mang hạt phấn). Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 với ba câu hỏi: (1) Ong đậu xuống, hạt phấn rơi lên đầu nhụy là quá trình nào? (2) Hạt phấn nảy ống phấn mọc dọc vòi nhụy tới noãn, giao tử đực kết hợp với tế bào trứng là quá trình nào? (3) Hai quá trình trên khác nhau ở điểm nào?

c) Sản phẩm

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh:

  • (1) Thụ phấn: hạt phấn đến đầu nhụy.
  • (2) Thụ tinh: giao tử đực kết hợp với tế bào trứng, tạo hợp tử.
  • (3) Thụ phấn là hạt phấn đến đầu nhụy; thụ tinh là giao tử đực và cái hợp nhất. Thụ phấn xảy ra trước, thụ tinh xảy ra sau khi hạt phấn nảy ống phấn tới noãn. Thụ phấn chưa phải thụ tinh.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV giới thiệu mô phỏng, hướng dẫn HS nhấn từng bộ phận và chạy quá trình. Phát Phiếu học tập số 1 cho mỗi nhóm và giao nhiệm vụ trong 6 phút.

    Học sinh

    HS nhận phiếu và phân công: một bạn điều khiển mô phỏng, một bạn đọc, một bạn ghi, một bạn kiểm tra lại đáp án.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV quan sát nhóm, gợi ý bằng câu hỏi: “Hạt phấn đi từ đâu tới đâu?”, “Giao tử đực gặp gì ở noãn?”.

    Học sinh

    Các nhóm xem mô phỏng ít nhất hai lần, trao đổi và điền Phiếu học tập số 1.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 nhóm trình bày, yêu cầu nhóm khác nhận xét và bổ sung.

    Học sinh

    Đại diện nhóm trình bày, dự kiến: “Thụ phấn là hạt phấn rơi lên đầu nhụy, chưa có sự kết hợp giao tử”; “Thụ tinh là khi giao tử đực gặp tế bào trứng trong noãn”.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: thụ phấn là hạt phấn đến đầu nhụy trong mô hình cây có hoa; thụ tinh là giao tử đực và cái hợp nhất; thụ phấn chưa phải thụ tinh. GV viết hai khái niệm lên bảng.

    Học sinh

    HS ghi khái niệm vào vở và đánh dấu điểm khác nhau giữa thụ phấn và thụ tinh.

Hoạt động 2.2: Hình thành kiến thức mới · 10 phút

Hợp tử và mối quan hệ giữa các khái niệm

a) Mục tiêu

Nêu được khái niệm hợp tử; giải thích được vì sao hạt phấn đến đầu nhụy chưa đảm bảo đã hình thành hợp tử; ghép đúng khái niệm với đặc điểm tương ứng.

b) Nội dung

Nhóm 4 người nhận bộ thẻ khái niệm và thẻ đặc điểm đã trộn lẫn, ghép đúng trong 4 phút và ghi kết quả vào Phiếu học tập số 2. Sau đó thảo luận câu hỏi: “Tế bào hình thành sau khi giao tử đực và cái hợp nhất là gì? Vì sao không thể coi việc hạt phấn đến đầu nhụy là đã có hợp tử?”

c) Sản phẩm

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh:

  • Thụ tinh – giao tử đực và cái hợp nhất tạo hợp tử.
  • Thụ phấn – hạt phấn đến đầu nhụy trong mô hình cây có hoa.
  • Hợp tử – tế bào hình thành sau hợp nhất giao tử.
    Kết luận: hạt phấn đến đầu nhụy chưa phải hợp tử, vì giao tử còn phải hợp nhất thì mới có hợp tử.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV phát Phiếu học tập số 2 và bộ thẻ, nêu luật chơi: ghép đúng trong 4 phút, sau đó thảo luận câu hỏi trong 2 phút.

    Học sinh

    Nhóm nhận thẻ, đọc lần lượt các khái niệm và đặc điểm.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh các nhóm, nhắc HS dựa vào quá trình đã quan sát ở hoạt động trước để ghép thẻ.

    Học sinh

    Nhóm sắp xếp thẻ, thống nhất đáp án và ghi vào Phiếu học tập số 2.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời một nhóm treo kết quả lên bảng, yêu cầu nhóm khác kiểm tra và phản biện.

    Học sinh

    Dự kiến: “Hạt phấn đến nhụy chưa chắc có hợp tử vì giao tử đực chưa kết hợp với tế bào trứng”.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt khái niệm hợp tử và nhấn mạnh quan niệm sai “hạt phấn đến nhụy là hợp tử”. GV ghi phần Ghi nhớ lên bảng.

    Học sinh

    HS chép phần Ghi nhớ: Thụ tinh: giao tử đực và cái hợp nhất tạo hợp tử. Thụ phấn: hạt phấn đến đầu nhụy trong mô hình cây có hoa. Hợp tử: tế bào hình thành sau hợp nhất giao tử.

Hoạt động 3: Luyện tập · 8 phút

Phân biệt khái niệm và nhận định đúng sai

a) Mục tiêu

Vận dụng khái niệm để chọn đáp án đúng, nhận xét đúng sai và sửa lại nhận định sai.

b) Nội dung

GV chiếu 5 câu sau, HS làm cá nhân 2 phút rồi kiểm tra chéo với bạn cùng bàn:

  • Câu 1: Trong bài này, thụ tinh có đặc điểm nào? A. cắt cành tạo cây mới; B. giao tử đực và cái hợp nhất tạo hợp tử; C. chỉ là hạt phấn chạm đầu nhụy.
  • Câu 2: Trong bài này, thụ phấn có đặc điểm nào? A. luôn đồng nghĩa thụ tinh đã hoàn tất; B. chỉ có ở động vật; C. hạt phấn đến đầu nhụy trong mô hình cây có hoa.
  • Câu 3: Ghép khái niệm với đặc điểm: Thụ tinh, Thụ phấn, Hợp tử.
  • Câu 4: Nhận định “Hạt phấn đến đầu nhụy nghĩa là hợp tử chắc chắn đã hình thành” đúng hay sai?
  • Câu 5: “Tế bào hình thành sau hợp nhất giao tử” mô tả thuật ngữ nào?

c) Sản phẩm

Đáp án:

  • Câu 1: B. Giao tử đực và cái hợp nhất tạo hợp tử.
  • Câu 2: C. Hạt phấn đến đầu nhụy trong mô hình cây có hoa.
  • Câu 3: Thụ tinh – giao tử đực và cái hợp nhất tạo hợp tử; Thụ phấn – hạt phấn đến đầu nhụy trong mô hình cây có hoa; Hợp tử – tế bào hình thành sau hợp nhất giao tử.
  • Câu 4: Sai. Thụ phấn chưa phải thụ tinh; giao tử còn phải hợp nhất mới có hợp tử.
  • Câu 5: Hợp tử.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu 5 câu hỏi, yêu cầu HS làm cá nhân trong 2 phút và viết đáp án ra nháp.

    Học sinh

    HS đọc câu hỏi, làm bài cá nhân.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV yêu cầu HS đổi vở hoặc giấy nháp cho bạn cùng bàn để kiểm tra chéo, sau đó tự sửa lỗi.

    Học sinh

    HS kiểm tra chéo, thảo luận các đáp án chưa thống nhất.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV gọi ngẫu nhiên 3 HS trình bày đáp án câu 3, câu 4 và câu 5, yêu cầu giải thích lí do.

    Học sinh

    Dự kiến: “Câu 4 sai vì thụ phấn chưa phải thụ tinh nên chưa chắc có hợp tử”.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt đáp án, nhấn mạnh nhận định ở câu 4 là quan niệm sai thường gặp và yêu cầu HS ghi vào vở.

    Học sinh

    HS sửa lại đáp án sai và ghi vào vở.

Hoạt động 4: Vận dụng · 10 phút

Giải thích tình huống bông hoa và vai trò côn trùng thụ phấn

a) Mục tiêu

Vận dụng kiến thức để giải thích tình huống bông hoa không đậu quả và vì sao bảo vệ côn trùng thụ phấn có ích cho cây trồng.

b) Nội dung

Nhiệm vụ 1: Hoàn thiện câu trả lời cho tình huống mở đầu: “Một bông hoa được thụ phấn nhưng không tạo quả. Có mâu thuẫn không?”
Nhiệm vụ 2: Vì sao bảo vệ côn trùng thụ phấn có ích cho nhiều cây trồng?
Nhiệm vụ 3: Bác bỏ nhận định “Hạt phấn đến đầu nhụy nghĩa là hợp tử chắc chắn đã hình thành” bằng một lí do khoa học và viết lại kết luận đúng.

c) Sản phẩm

Câu trả lời mẫu:

  • Nhiệm vụ 1: Không mâu thuẫn. Thụ phấn là bước trước; thụ tinh hoặc phát triển sau đó có thể không thành công, vì cần điều kiện và cơ quan phù hợp.
  • Nhiệm vụ 2: Côn trùng như ong mang hạt phấn đến đầu nhụy, hỗ trợ chuyển hạt phấn, tăng cơ hội thụ tinh và tạo hạt, quả ở cây phụ thuộc chúng. Không phải mọi cây đều nhờ côn trùng.
  • Nhiệm vụ 3: Thụ phấn chưa phải thụ tinh; giao tử còn phải hợp nhất mới có hợp tử. Nếu tin nhận định sai, ta sẽ dự đoán chắc chắn có quả ngay khi phấn chạm đầu nhụy dù chưa thụ tinh. Kết luận đúng: hợp tử chỉ hình thành khi giao tử đực và cái hợp nhất.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV nêu ba nhiệm vụ, chia lớp thành các nhóm 4 người và giao thời gian 5 phút. GV nhắc HS trình bày ngắn gọn, có lập luận.

    Học sinh

    Nhóm nhận nhiệm vụ, đọc lại tình huống và các khái niệm đã học.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, gợi ý: “Hạt phấn đã đến đầu nhụy, còn bước nào để tạo quả?”, “Vì sao cây này cần côn trùng?”.

    Học sinh

    Nhóm thảo luận và viết câu trả lời ngắn vào giấy A4.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 nhóm trình bày mỗi nhóm khoảng 1 phút, các nhóm khác góp ý theo tiêu chí: đúng dữ kiện, có lập luận khoa học, nêu được điều kiện hoặc hạn chế.

    Học sinh

    Đại diện nhóm trình bày, dự kiến: “Côn trùng giúp chuyển hạt phấn nên tăng cơ hội thụ tinh và tạo quả”.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt câu trả lời mẫu, nhấn mạnh tình huống không mâu thuẫn vì thụ phấn chưa đảm bảo thụ tinh và tạo quả. GV giao bài tập về nhà.

    Học sinh

    HS hoàn thiện câu trả lời vào vở và ghi nhận nhận xét của GV.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Quan sát mô phỏng 3D về bông hoa, nhị, nhụy và con ong trên trang bài học NeoEdu, sau đó trả lời:

  • (1) Ong đậu xuống, hạt phấn rơi lên đầu nhụy là quá trình nào? ……………
  • (2) Hạt phấn nảy ống phấn mọc dọc vòi nhụy tới noãn, giao tử đực kết hợp với tế bào trứng là quá trình nào? ……………
  • (3) Hai quá trình trên khác nhau ở điểm nào? ……………………………………………
  • Kết luận nhóm: Thụ phấn là ……………; Thụ tinh là …………….

Phiếu học tập số 2

Ghép mỗi khái niệm với đặc điểm tương ứng:

  • Thụ tinh – ……………………………
  • Thụ phấn – ……………………………
  • Hợp tử – ……………………………
    Trả lời câu hỏi:
  • Tế bào hình thành sau khi giao tử đực và cái hợp nhất là gì? ……………
  • Vì sao không thể coi việc hạt phấn đến đầu nhụy là đã có hợp tử? ……………………………………………

Hướng dẫn về nhà

  • Hoàn thiện câu trả lời cho tình huống mở đầu và viết lại vào vở khoảng 5–7 câu, có lập luận dựa trên khái niệm thụ phấn, thụ tinh và hợp tử.
  • Quan sát một bông hoa thật hoặc hình vẽ trong sách, chỉ ra nhị, nhụy và nêu chức năng của từng bộ phận theo cách hiểu của em.
  • Tìm hiểu một loại cây trồng cần côn trùng thụ phấn ở địa phương và viết 3–4 câu về vai trò của côn trùng đối với năng suất, kèm cách bảo vệ côn trùng có ích.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.