Giáo án Bài 41. Một số yếu tố ảnh hưởng và điều hòa, điều khiển sinh sản ở sinh vật

Huy động kiến thức nền về thụ phấn và đậu quả; nêu được vấn đề: vì sao vườn ít côn trùng thụ phấn thì ít quả và có cách nào tăng đậu quả.

HS quan sát mô phỏng giàn bí (hoa đực, hoa cái có bầu nhỏ) và trả lời câu hỏi: “Vì sao hoa cái cần phấn hoa để thành quả? Nếu vườn ít côn trùng thụ phấn thì điều gì xảy ra với số quả?” Từ đó HS xác định nhiệm vụ học tập của bài.

Câu trả lời dự kiến: Hoa cái cần phấn hoa từ hoa đực chuyển đến đầu nhụy để thụ tinh, sau đó mới phát triển thành quả. Nếu ít côn trùng thụ phấn thì ít phấn đến đầu nhụy nên số hoa thành quả giảm. Nhiệm vụ bài học: tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng sinh sản, thụ phấn bổ sung và điều khiển sinh sản.

Nêu được ánh sáng, nhiệt độ, nước và dinh dưỡng có thể ảnh hưởng sinh sản; giải thích được vì sao sinh sản cần mức phù hợp, thừa dinh dưỡng gây hại.

HS làm việc theo cặp đôi với mô phỏng: (1) so sánh số hoa cái và số quả khi bật đèn chiếu sáng bổ sung ban đêm; (2) quan sát lượng phân bón thay đổi từ thiếu đến gấp đôi khuyến cáo và nhận xét số quả; (3) trả lời câu hỏi: “Yếu tố môi trường là gì? Vì sao tăng phân bón không luôn làm tăng quả?” HS ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1, phần A.

Kết quả quan sát: Khi bật đèn chiếu đêm, cây ra 10 hoa cái và đậu 9 quả, tăng so với trước khi có ánh sáng bổ sung. Khi lượng phân tăng từ thiếu đến gấp đôi khuyến cáo, số quả tăng tới mức phù hợp rồi giảm; thừa phân còn hại rễ và gây ô nhiễm.
Kiến thức HS rút ra: Yếu tố môi trường gồm ánh sáng, nhiệt độ, nước và dinh dưỡng; các yếu tố này ảnh hưởng sinh sản ở mức phù hợp. Thừa dinh dưỡng gây hại, sinh sản còn phụ thuộc tuổi, sức khỏe và môi trường.

Nêu được khái niệm thụ phấn bổ sung và điều khiển sinh sản; phân biệt được ba khái niệm trong bài; giải thích được vì sao thụ phấn bổ sung làm tăng đậu quả nhưng không bảo đảm 100 %.

HS làm việc theo cặp đôi, quan sát số liệu thụ phấn bổ sung trên mô phỏng: vườn ít côn trùng có 6 hoa cái chỉ đậu 2 quả; dùng chổi lông thụ phấn bổ sung thì giàn bí đậu 5 quả, không phải 100 %. HS trả lời câu hỏi: “Thụ phấn bổ sung là gì? Vì sao không phải hoa nào cũng thành quả?” và hoàn thành phần B của Phiếu học tập số 1 (bảng phân biệt ba khái niệm).

Kiến thức HS rút ra:

• Thụ phấn bổ sung: chuyển phấn phù hợp để tăng cơ hội tạo quả ở cây cần thiết. Số liệu: không có thụ phấn bổ sung 6 hoa cái chỉ đậu 2 quả; có thụ phấn bổ sung đậu 5 quả.
• Điều khiển sinh sản: cần theo loài, an toàn và hướng dẫn chuyên môn.
• Vì sao không đạt 100 %: thụ phấn chỉ tăng cơ hội phấn tương thích đến đầu nhụy; hoa còn cần thụ tinh, nước và dinh dưỡng phù hợp.
  Bảng phân biệt ba khái niệm (đáp án mẫu): Yếu tố môi trường – tác động của điều kiện sống (ánh sáng, nhiệt độ, nước, dinh dưỡng); Thụ phấn bổ sung – con người chuyển phấn phù hợp đến đầu nhụy; Điều khiển sinh sản – tác động có kiểm soát, theo loài, an toàn, có chuyên môn.

Vận dụng được ba khái niệm để trả lời trắc nghiệm, ghép đôi và nhận biết quan niệm sai về thức ăn và sinh sản.

HS làm bốn bài tập nhanh:
Bài 1: Trong bài này, yếu tố môi trường có đặc điểm nào? A. chỉ màu dụng cụ mới ảnh hưởng; B. mọi loài đáp ứng giống nhau; C. ánh sáng, nhiệt độ, nước và dinh dưỡng có thể ảnh hưởng sinh sản.
Bài 2: Thụ phấn bổ sung có đặc điểm nào? A. chuyển phấn phù hợp để tăng cơ hội tạo quả ở cây cần thiết; B. thay hoàn toàn mọi dinh dưỡng; C. dùng phấn bất cứ loài nào.
Bài 3: Ghép khái niệm với đặc điểm tương ứng (yếu tố môi trường, thụ phấn bổ sung, điều khiển sinh sản).
Bài 4: Nhận định “Tăng thức ăn vô hạn chắc chắn làm mọi động vật sinh sản tốt hơn” là đúng hay sai? Vì sao?

Đáp án:
Bài 1: C.
Bài 2: A.
Bài 3: Yếu tố môi trường – ánh sáng, nhiệt độ, nước và dinh dưỡng có thể ảnh hưởng sinh sản; Thụ phấn bổ sung – chuyển phấn phù hợp để tăng cơ hội tạo quả ở cây cần thiết; Điều khiển sinh sản – cần theo loài, an toàn và hướng dẫn chuyên môn.
Bài 4: Sai. Thừa dinh dưỡng gây hại, còn sinh sản phụ thuộc tuổi, sức khỏe, môi trường; cần mức phù hợp.

Vận dụng kiến thức để giải thích tình huống tăng đậu quả trong vườn và giải thích vì sao không tự thử hormone sinh sản trên vật nuôi; nêu được điều kiện và giới hạn.

Nhiệm vụ 1: Vườn có ít côn trùng thụ phấn, người trồng thụ phấn tay cho cây phù hợp. Vì sao có thể tăng đậu quả?
Nhiệm vụ 2: Vì sao học sinh không tự thử hormone sinh sản trên vật nuôi?
HS trả lời bằng 3–4 câu, dùng đúng thuật ngữ đã học.

Đáp án mẫu nhiệm vụ 1: Thụ phấn tay giúp chuyển phấn phù hợp đến đầu nhụy, tăng cơ hội thụ tinh và tạo quả. Tuy nhiên vẫn cần thụ tinh, nước và dinh dưỡng phù hợp nên không bảo đảm 100 % hoa thành quả.
Đáp án mẫu nhiệm vụ 2: Điều khiển sinh sản có rủi ro sức khỏe, ảnh hưởng phúc lợi động vật và để lại dư lượng; chỉ người có chuyên môn thực hiện theo quy định. Học sinh chỉ nên phân tích dữ liệu hoặc chăm sóc vật nuôi trong điều kiện bình thường.