Giáo án Bài 42. Cơ thể sinh vật là một thể thống nhất

HS nhận ra một bộ phận bị rối loạn (rễ thiếu nước) có thể làm thay đổi cả cây (lá, quả); từ đó xác định vấn đề cần tìm hiểu trong bài.

HS quan sát mô phỏng “Cây cà chua trong chậu cắt mở”, dùng que đo độ ẩm đất để theo dõi đất khô dần. GV đặt câu hỏi:

• Khi đất khô dần, rễ hút nước thế nào và lá cây thay đổi ra sao?
• Quả cà chua sẽ thay đổi thế nào? Vì sao một bộ phận ở rễ lại ảnh hưởng đến quả?
• Nếu thiếu ánh sáng (không thiếu nước), cây có bị ảnh hưởng không?

HS mô tả được: đất khô làm rễ hút ít nước, lá héo, khí khổng đóng, quang hợp giảm, cây chậm lớn và quả nhỏ lại. HS nêu được câu hỏi cần giải đáp: “Vì sao rối loạn ở một bộ phận lại làm cả cơ thể thay đổi?” và “Các cơ quan liên hệ với nhau như thế nào?”. Kết luận đưa ra: cơ thể sinh vật là một thể thống nhất.

HS nêu được đặc điểm phối hợp cơ quan (trao đổi chất, cảm ứng, sinh trưởng và sinh sản liên hệ nhau) và giải thích được vì sao rối loạn một bộ phận có thể lan ảnh hưởng toàn cơ thể.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (Phần A). Nhiệm vụ: vẽ sơ đồ mũi tên nối rễ – thân – lá – quả, ghi rõ mỗi cơ quan thực hiện chức năng gì (hấp thụ và vận chuyển nước, quang hợp, vận chuyển chất hữu cơ, nuôi quả). GV đặt câu hỏi:

• Nước và chất hữu cơ được vận chuyển theo chiều nào trong thân?
• Nếu rễ hút ít nước thì lá và quả chịu ảnh hưởng gì?
• Vì sao không thể xem từng cơ quan hoạt động hoàn toàn độc lập?

Sơ đồ HS vẽ: Rễ hút nước và muối khoáng → thân vận chuyển nước lên lá → lá quang hợp, khí CO₂ vào và hơi nước ra → thân vận chuyển chất hữu cơ xuống rễ và quả → quả và rễ được nuôi dưỡng, sinh trưởng. Kết luận HS rút ra: trao đổi chất, cảm ứng, sinh trưởng và sinh sản liên hệ nhau; các cơ quan phối hợp trao đổi chất, vận chuyển và điều hòa; rối loạn một bộ phận có thể lan ảnh hưởng toàn cơ thể.

HS nêu được nhu cầu năng lượng: mọi hoạt động sống cần được bảo đảm qua chuyển hóa; từ đó giải thích vì sao cây cần chất hữu cơ được vận chuyển đến các cơ quan.

HS làm việc nhóm 4, trả lời câu hỏi trong Phiếu học tập số 1 (Phần B):

• Kể tên ba hoạt động sống của cây mà mô phỏng đã thể hiện (hấp thụ nước, vận chuyển, sinh trưởng, sinh sản…).
• Mỗi hoạt động này cần gì để diễn ra? Vì sao lá đang quang hợp nhưng rễ, quả vẫn cần chất hữu cơ từ lá?
• Nếu cây không được bảo đảm năng lượng qua chuyển hóa thì điều gì xảy ra với các hoạt động sống?

HS nêu được: các hoạt động hấp thụ, vận chuyển, sinh trưởng, sinh sản đều cần năng lượng; năng lượng được bảo đảm qua chuyển hóa. Lá tạo chất hữu cơ, nhưng rễ và quả không tự quang hợp nên cần nhận chất hữu cơ được vận chuyển từ lá xuống. Nếu thiếu năng lượng, các hoạt động sống bị giảm hoặc ngừng. Kết luận: mọi hoạt động sống cần được bảo đảm qua chuyển hóa.

HS nêu được điều kiện môi trường ảnh hưởng đến cơ thể thông qua nhiều quá trình liên hệ; giải thích được vì sao thiếu ánh sáng hoặc thiếu nước đều làm cả cây kém.

HS làm việc theo cặp, quan sát mô phỏng ở hai tình huống: đất khô (thiếu nước) và thiếu ánh sáng. HS điền nhanh vào Phiếu học tập số 1 (Phần C) theo gợi ý:

• Điều kiện môi trường nào được thay đổi trong mô phỏng?
• Điều kiện đó tác động đến quá trình nào (hấp thụ nước, khí khổng, quang hợp, vận chuyển, sinh trưởng)?
• Vì sao một điều kiện môi trường có thể làm nhiều quá trình thay đổi cùng lúc?

HS lập được chuỗi: thiếu nước → rễ hút ít nước → sức trương giảm, khí khổng đóng → quang hợp giảm → thiếu chất hữu cơ → sinh trưởng chậm, quả nhỏ. Thiếu ánh sáng → quang hợp giảm → thiếu chất hữu cơ và năng lượng → cả cây kém dù đủ nước. Kết luận: điều kiện môi trường ảnh hưởng cơ thể thông qua nhiều quá trình liên hệ.

HS nhận biết đúng đặc điểm của phối hợp cơ quan, nhu cầu năng lượng, điều kiện môi trường và bác bỏ được quan niệm sai.

HS làm nhanh bốn câu hỏi trắc nghiệm và ghép nối, hoàn thành trên phiếu hoặc bảng tương tác trong trang bài học NeoEdu:

1. Trong bài này, phối hợp cơ quan có đặc điểm nào? A. trao đổi chất, cảm ứng, sinh trưởng và sinh sản liên hệ nhau; B. mỗi chức năng không phụ thuộc chức năng khác; C. chỉ sinh sản cần năng lượng.
2. Trong bài này, nhu cầu năng lượng có đặc điểm nào? A. tế bào ngừng trao đổi vẫn sống bình thường mãi; B. mọi hoạt động sống cần được bảo đảm qua chuyển hóa; C. chỉ vận động cơ mới cần.
3. Ghép: Phối hợp cơ quan / Nhu cầu năng lượng / Điều kiện môi trường với các đặc điểm: “ảnh hưởng cơ thể thông qua nhiều quá trình liên hệ”, “mọi hoạt động sống cần được bảo đảm qua chuyển hóa”, “trao đổi chất, cảm ứng, sinh trưởng và sinh sản liên hệ nhau”.
4. Đúng hay sai: “Mỗi cơ quan hoạt động hoàn toàn độc lập nên tổn thương một cơ quan không ảnh hưởng phần khác.”

Đáp án:

1. A – Phối hợp cơ quan: trao đổi chất, cảm ứng, sinh trưởng và sinh sản liên hệ nhau. Các cơ quan phối hợp trao đổi chất, vận chuyển và điều hòa; rối loạn một bộ phận có thể lan ảnh hưởng toàn cơ thể.
2. B – Nhu cầu năng lượng: mọi hoạt động sống cần được bảo đảm qua chuyển hóa.
3. Phối hợp cơ quan – trao đổi chất, cảm ứng, sinh trưởng và sinh sản liên hệ nhau; Nhu cầu năng lượng – mọi hoạt động sống cần được bảo đảm qua chuyển hóa; Điều kiện môi trường – ảnh hưởng cơ thể thông qua nhiều quá trình liên hệ.
4. Sai – Các cơ quan phối hợp trao đổi chất, vận chuyển và điều hòa; rối loạn một bộ phận có thể lan ảnh hưởng toàn cơ thể.

HS vận dụng chuỗi liên hệ để giải thích tình huống cây thiếu nước và tình huống vật nuôi bệnh; từ đó nêu được vì sao cần đánh giá và chăm sóc toàn cơ thể.

HS làm việc nhóm 4, hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm hai tình huống:
Tình huống 1: Cây thiếu nước vừa héo vừa quang hợp giảm và sinh trưởng chậm. Hãy giải thích chuỗi liên hệ.
Tình huống 2: Một vật nuôi ăn ít sau khi mắc bệnh có thể chậm lớn và giảm sinh sản. Vì sao cần đánh giá toàn cơ thể? Đề xuất hướng xử lý phù hợp.

Tình huống 1: Thiếu nước ảnh hưởng sức trương, khí khổng và vận chuyển; quang hợp giảm làm thiếu chất hữu cơ cho sinh trưởng. Không xem lá và rễ độc lập.
Tình huống 2: Bệnh ảnh hưởng trao đổi chất và năng lượng, kéo theo sinh trưởng và chức năng sinh sản. Cần chăm sóc và đưa vật nuôi đi thú y để điều trị; không chỉ tăng thức ăn hoặc kích thích sinh sản. HS rút ra: sinh vật là một thể thống nhất, cần đánh giá toàn cơ thể khi giải quyết vấn đề.