Giáo án Bài 35. Thực hành: Cảm ứng ở sinh vật

HS nhận ra cần phân biệt cây nghiêng do bị tác động lực với cây nghiêng do hướng sáng, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của tiết.

GV chiếu mô phỏng NeoEdu hoặc hình minh họa hai cây đậu non: cây A bị dùng tay đẩy nên nghiêng ngay; cây B nghiêng dần về cửa sáng sau nhiều ngày. GV đặt câu hỏi: “Hai cây cùng nghiêng, làm sao biết nguyên nhân là ánh sáng hay lực tác động?”

HS nêu được ý: cây A nghiêng ngay sau khi bị đẩy là biến dạng do lực; cây B nghiêng dần qua nhiều ngày mới có thể là hướng sáng; muốn kết luận phải theo dõi theo thời gian. Từ đó HS xác định nhiệm vụ: học ba khái niệm khảo sát và thực hành ghi số liệu.

HS nêu được và phân biệt được hộp sáng một phía, đối chứng sáng đều và ghi theo thời gian; biết mỗi cách trả lời một câu hỏi khác nhau.

Nhóm 4 HS chia thành ba chuyên gia, mỗi bạn nhận một khái niệm trong Phiếu học tập số 1 và đọc tài liệu trong sách. Sau đó các chuyên gia quay về nhóm gốc để giảng lại cho các bạn. Câu hỏi chung: “Mỗi cách bố trí hoặc ghi chép trả lời câu hỏi gì về cây?”

Ba khái niệm và chức năng: (1) Hộp sáng một phía giúp khảo sát hướng sinh trưởng về nguồn sáng, tức là cây có nghiêng về phía có ánh sáng không. (2) Đối chứng sáng đều giúp so với trường hợp không có hướng sáng lệch, tức là khi ánh sáng đều thì cây có thẳng không. (3) Ghi theo thời gian so hướng thân qua nhiều ngày bằng mốc cố định, tức là theo dõi sự thay đổi hướng thân qua các ngày.

HS mô tả được các bước tiến hành thí nghiệm, giải thích được điều kiện kiểm soát và phân biệt được cảm ứng nhanh với hướng sáng.

GV trình bày các bước: đánh dấu hướng hộp; đặt cây tương đương; tưới như nhau; mỗi ngày chụp cùng góc và đo góc hoặc hướng thân. GV làm mẫu chạm nhẹ một lần vào lá cây trinh nữ dưới sự kiểm soát, không làm tổn hại. Câu hỏi: (1) Vì sao phải tưới như nhau? (2) Vì sao phải chụp cùng góc? (3) Lá trinh nữ cụp ngay có phải là hướng sáng không?

Điều kiện kiểm soát: cây cùng loài, cùng tuổi; tưới như nhau; nhiệt độ như nhau; ảnh chụp cùng góc; lặp lại với nhiều cây. Bảng so sánh: Cảm ứng nhanh (lá trinh nữ cụp ngay sau khi chạm một lần) khác với hướng sáng (cây nghiêng dần qua nhiều ngày). Kết luận: lá trinh nữ cụp ngay là cảm ứng nhanh, không phải bằng chứng cho hướng sáng; để khảo sát hướng sáng phải theo dõi qua nhiều ngày.

HS củng cố ba khái niệm, nhận biết quan niệm sai về nguyên nhân nghiêng của cây.

HS làm nhanh các câu hỏi sau. (1) Trong bài này, hộp sáng một phía có đặc điểm nào? A. giữ mọi phía chiếu sáng hoàn toàn như nhau; B. là cách đo tốc độ âm; C. giúp khảo sát hướng sinh trưởng về nguồn sáng. (2) Trong bài này, đối chứng sáng đều có đặc điểm nào? A. giúp so với trường hợp không có hướng sáng lệch; B. phải đặt trong tối hoàn toàn nhiều tuần; C. không cần cùng tuổi cây. (3) Ghép khái niệm với đặc điểm tương ứng: hộp sáng một phía, đối chứng sáng đều, ghi theo thời gian. (4) Đúng hay sai: Cây nghiêng ngay khi ta dùng tay đẩy là bằng chứng hướng sáng. (5) Chọn thuật ngữ phù hợp: “so hướng thân qua nhiều ngày bằng mốc cố định” mô tả ghi theo thời gian.

Đáp án: (1) C. (2) A. (3) Hộp sáng một phía – giúp khảo sát hướng sinh trưởng về nguồn sáng; Đối chứng sáng đều – giúp so với trường hợp không có hướng sáng lệch; Ghi theo thời gian – so hướng thân qua nhiều ngày bằng mốc cố định. (4) Sai, vì đó là biến dạng do lực, không phải sinh trưởng có hướng do ánh sáng; cần theo dõi qua thời gian. (5) Ghi theo thời gian.

HS giải thích được kết quả minh họa, nêu điều kiện kiểm soát và giải thích được vì sao khó suy luận khi hướng kích thích thay đổi.

Nhóm thảo luận Phiếu học tập số 2 gồm ba câu: (a) Dữ liệu minh họa: sau ba ngày cây trong hộp sáng bên cong về cửa sáng, cây sáng đều gần thẳng. Hãy giải thích và nêu điều kiện kiểm soát. (b) Nếu mỗi ngày chuyển hộp làm cửa sáng đổi phía thì suy luận khó ở đâu? (c) Một bạn cho rằng “Cây nghiêng ngay khi ta dùng tay đẩy là bằng chứng hướng sáng”. Hãy bác bỏ bằng một lí do khoa học và viết lại kết luận đúng. Lưu ý: đây là dữ liệu minh họa, không phải số liệu HS đã đo.

(a) Cây trong hộp có cửa sáng nghiêng về cửa vì có hướng sáng lệch; cây trong hộp sáng đều gần thẳng vì không có hướng sáng lệch. Điều kiện kiểm soát: cùng loài, cùng tuổi; nước và nhiệt độ như nhau; ảnh chụp cùng góc; lặp lại với nhiều cây. Không gán kết quả một mẫu thành quy luật tuyệt đối. (b) Hướng kích thích không cố định nên không tách được đáp ứng với một hướng sáng; cần đánh dấu hộp và ghi mọi thay đổi. (c) Lí do: đó là biến dạng do lực, không phải sinh trưởng có hướng do ánh sáng. Hệ quả của cách hiểu sai: ghi biến dạng tức thời do tay thành kết quả phản ứng với ánh sáng. Viết lại: Cây nghiêng ngay sau khi bị đẩy là biến dạng do lực; cần theo dõi qua nhiều ngày mới kết luận về hướng sáng.

HS vận dụng kiến thức để thiết kế phiếu báo cáo thực hành có đủ mẫu, điều kiện kiểm soát, số liệu theo ngày và nhận xét trung thực.

Mỗi nhóm lập một bảng báo cáo gồm các cột: tên mẫu và điều kiện kiểm soát; ngày đo; góc hoặc hướng thân; nhận xét; điều còn chưa chắc chắn. Nếu nhóm chưa thực hiện thí nghiệm thật thì ghi rõ “phân tích dữ liệu minh họa” ở tiêu đề bảng và không ghi là số liệu đo của nhóm. Nhiệm vụ này sẽ được tiếp tục ở nhà.

Bảng báo cáo mẫu của nhóm: Mẫu hộp có cửa sáng bên và hộp sáng đều; điều kiện kiểm soát (cùng loài, cùng tuổi, tưới như nhau, nhiệt độ như nhau, chụp cùng góc); ngày 0 và ngày 3; góc hoặc hướng thân; nhận xét (hộp có cửa sáng nghiêng về cửa, hộp sáng đều gần thẳng nếu có số liệu); điều chưa chắc chắn (ví dụ: chưa lặp lại đủ nhiều cây). Nếu là dữ liệu minh họa, ghi: phân tích dữ liệu minh họa, không phải kết quả đo của nhóm.