Giáo án Bài 34. Vận dụng hiện tượng cảm ứng ở sinh vật vào thực tiễn

Huy động kiến thức đã học về cảm ứng ở thực vật và nêu được vấn đề cần giải quyết: biện pháp cảm ứng có phù hợp với mọi loài hay không.

GV cho HS xem mô phỏng “Chậu trồng với giàn tre” trên NeoEdu, trong đó thân đậu leo chạm cọc thì quấn quanh và vươn lên.
GV đặt câu hỏi:

• Vì sao người nông dân dựng giàn cho cây đậu, cây bầu, cây bí?
• Nếu trồng lúa cạnh giàn đó, lúa có leo lên được không?
• Vậy một biện pháp cảm ứng có dùng được cho mọi loài không?

HS nêu được: giàn tạo chỗ để cây leo bám và vươn lên; cây đậu leo được nhờ phản ứng bám khi thân chạm vật đỡ; cây lúa không có kiểu leo đó nên không leo được; biện pháp cảm ứng cần phù hợp với loài. GV ghi tên bài và mục tiêu lên bảng.

Nêu được khái niệm giàn leo và giải thích được vì sao biện pháp giàn leo chỉ phù hợp với cây leo.

HS làm việc theo cặp đôi, quan sát mô phỏng “Chậu trồng với giàn tre” (đậu leo và lúa trồng cạnh cùng giàn), đọc khái niệm giàn leo trong SGK và điền Phiếu học tập số 1.
Nhiệm vụ: Trả lời câu hỏi “Vì sao dựng giàn cho cây đậu leo nhưng không nhất thiết cho cây lúa?”

Giàn leo: tạo chỗ bám phù hợp phản ứng tiếp xúc của cây leo.
Kết luận: Cây đậu leo có cơ quan và phản ứng bám phù hợp nên leo được quanh giàn; cây lúa không có kiểu leo đó nên giàn không có tác dụng với lúa. Biện pháp phải theo loài.
HS ghi kết luận vào Phiếu học tập số 1.

Nêu được khái niệm huấn luyện và bẫy đèn; phân biệt được huấn luyện và bẫy đèn qua tín hiệu, củng cố và phản ứng ánh sáng.

HS làm việc theo nhóm 4 (chia 2 nhóm xem mô phỏng khác nhau theo kỹ thuật “mảnh ghép”, sau đó ghép lại để báo cáo). Nhóm A xem mô phỏng “Bể cá vàng được huấn luyện”, nhóm B xem mô phỏng “Bẫy đèn”. Mỗi nhóm đọc khái niệm trong SGK và trả lời câu hỏi:

• Nhóm A: Tín hiệu là gì? Củng cố là gì? Sau bao lâu cá phản ứng?
• Nhóm B: Loài nào bị thu hút? Bẫy đèn bắt được những gì ngoài sâu bướm?

Huấn luyện: dùng tín hiệu và củng cố phù hợp để hình thành đáp ứng. Trong mô phỏng: gõ kẻng (tín hiệu) rồi cho cá ăn (củng cố); sau khoảng hai tuần, nghe kẻng là cả đàn bơi tới góc cho ăn.
Bẫy đèn: khai thác phản ứng với ánh sáng ở một số côn trùng. Trong mô phỏng: đèn UV ban đêm thu hút sâu bướm rơi vào chậu nước, nhưng cũng bắt cả côn trùng có ích.
Kết luận phân biệt: huấn luyện dựa trên tín hiệu và củng cố; bẫy đèn dựa trên phản ứng với ánh sáng.

Củng cố khái niệm giàn leo, huấn luyện, bẫy đèn; vận dụng để giải thích tình huống về tính theo loài của biện pháp cảm ứng.

Phần A (cá nhân, 4 phút): Trả lời câu 1 đến câu 5.
Phần B (cặp đôi, 8 phút): Trả lời câu 6 đến câu 8, viết ngắn gọn bằng lập luận khoa học.
HS điền đáp án vào Phiếu học tập số 2.

Đáp án phần A:

1. B: giàn leo tạo chỗ bám phù hợp phản ứng tiếp xúc của cây leo.
2. C: huấn luyện dùng tín hiệu và củng cố phù hợp để hình thành đáp ứng.
3. Giàn leo – tạo chỗ bám phù hợp phản ứng tiếp xúc của cây leo; Huấn luyện – dùng tín hiệu và củng cố phù hợp để hình thành đáp ứng; Bẫy đèn – khai thác phản ứng với ánh sáng ở một số côn trùng.
4. Sai: loài khác có kích thích và phản ứng khác; áp dụng máy móc có thể không hiệu quả hoặc gây hại.
5. Bẫy đèn.
   Phần B:
6. Cây đậu leo có cơ quan và phản ứng bám phù hợp; cây lúa không có kiểu leo đó. Biện pháp phải theo loài.
7. Có thể thu hút cả côn trùng có ích, phụ thuộc loài và thời điểm. Cần biện pháp được hướng dẫn, không đặt dây điện tự chế nơi ẩm.
8. Lí do: loài khác có kích thích và phản ứng khác nên áp dụng máy móc có thể không hiệu quả hoặc gây hại. Hệ quả: dựng giàn cho cây không leo, hoặc dùng bẫy đèn thu cả côn trùng có ích. Phát biểu sửa đúng: biện pháp cảm ứng phải được chọn theo loài và điều kiện cụ thể.

Vận dụng được khái niệm giàn leo, huấn luyện, bẫy đèn để đề xuất biện pháp phù hợp với loài và điều kiện thực tế, đồng thời nêu hạn chế sinh thái.

Tình huống: Gia đình em muốn trồng bầu leo trong vườn và muốn dùng bẫy đèn để giảm sâu hại vào ban đêm.
Nhiệm vụ nhóm (3–4 HS, 5 phút): (1) Chọn biện pháp phù hợp cho cây bầu, giải thích vì sao. (2) Nêu một hạn chế sinh thái của bẫy đèn và cách khắc phục. (3) Nêu lưu ý an toàn khi dùng đèn điện.

Biện pháp cho cây bầu: dựng giàn leo vì bầu có cơ quan và phản ứng bám phù hợp với giàn; biện pháp này phù hợp với loài.
Hạn chế của bẫy đèn: có thể thu hút cả côn trùng có ích, phụ thuộc loài và thời điểm; khắc phục bằng cách chọn thời điểm và loại đèn phù hợp, sử dụng biện pháp được hướng dẫn.
Lưu ý an toàn: không tự chế dây điện, không đặt thiết bị điện nơi ẩm ướt.