Giáo án Bài 33. Cảm ứng ở sinh vật và tập tính ở động vật

Huy động kiến thức nền về phản ứng nhanh của sinh vật khi chịu kích thích; dẫn dắt HS vào khái niệm cảm ứng.

HS quan sát mô phỏng Cây trinh nữ trong trang bài học NeoEdu, chạm nhẹ một lần vào lá. HS trả lời ba câu hỏi:

• Lá có phản ứng gì sau khi bị chạm?
• Sau vài giây và sau nửa giờ, lá thay đổi như thế nào?
• Theo em, lá cụp lại là do lực tác động từ bên ngoài hay do chính cây phản ứng? Vì sao?

Dự kiến: Lá cụp lại sau vài giây, nửa giờ sau xoè ra trở lại. Đây là phản ứng của cây trước kích thích chạm, không đơn thuần là chuyển động do lực bên ngoài. GV dẫn vào bài: cảm ứng là tiếp nhận và phản ứng với kích thích môi trường.

Nêu được khái niệm cảm ứng và hướng sáng; phân biệt cảm ứng nhanh (lá trinh nữ) với cảm ứng sinh trưởng chậm (cây cong về phía đèn).

HS làm việc nhóm 4 người, dùng Phiếu học tập số 1. HS quan sát mô phỏng Đèn chiếu từ một phía và Cây non trong chậu, ghi góc cong của ngọn cây sau 1 ngày và sau 2 ngày. Câu hỏi GV đặt ra:

• Sau hai ngày, ngọn cây cong bao nhiêu độ và về phía nào?
• Cây cong dần theo thời gian có phải là phản ứng sinh trưởng không? Vì sao?
• Tình huống: Cây non bên cửa sổ cong về phía sáng có thể hiện cảm ứng sinh trưởng không?

Đáp án Phiếu học tập số 1:

• Sau hai ngày, ngọn cây cong khoảng $45^\circ$ về phía đèn.
• Đúng, đây là cảm ứng chậm gắn với sinh trưởng.
• Có. Cây cong có định hướng liên quan sinh trưởng trước kích thích sáng; đây là hướng sáng.
  Kiến thức HS rút ra:
• Cảm ứng: tiếp nhận và phản ứng với kích thích môi trường.
• Hướng sáng: sinh trưởng có định hướng theo ánh sáng ở thực vật.
• Cảm ứng nhanh (lá trinh nữ cụp lại) khác cảm ứng sinh trưởng chậm (cây cong về phía đèn).

Phân biệt chuyển động thụ động do lực ngoài với cảm ứng; nêu được khái niệm tập tính; phân biệt tập tính bẩm sinh với tập tính học được.

HS làm việc cặp đôi, dùng Phiếu học tập số 2. HS quan sát mô phỏng Bật gió (cây rung qua lại) và so sánh góc cong; quan sát mô phỏng Khung với mạng nhện và con nhện đang chăng tơ. Câu hỏi GV đặt ra:

• Cây rung khi gió có phải là cảm ứng không? Vì sao?
• Con nhện giăng tơ hướng tâm rồi rải tơ xoắn là tập tính bẩm sinh hay học được?
• Chó làm theo hiệu lệnh là tập tính gì? Chim làm tổ và chó đáp ứng hiệu lệnh khác nhau về nguồn hình thành như thế nào?

Đáp án Phiếu học tập số 2:

• Không. Góc cong không đổi khi cây rung; đây là chuyển động thụ động do lực ngoài không đủ, không có phản ứng sinh học.
• Tập tính bẩm sinh.
• Đáp ứng hiệu lệnh là tập tính học được qua luyện tập. Làm tổ của chim có phần bẩm sinh; đáp ứng hiệu lệnh của chó có phần học được. Hành vi thực tế có thể phối hợp, không khẳng định mọi tập tính chỉ có một nguồn.
  Kiến thức HS rút ra:
• Tập tính: chuỗi phản ứng của động vật trước kích thích.
• Chuyển động thụ động do lực ngoài không đủ không phải cảm ứng.

Vận dụng khái niệm cảm ứng, tập tính, hướng sáng để làm nhanh các câu trắc nghiệm, ghép đôi và đúng/sai.

HS làm nhanh bốn bài tập sau trên bảng con hoặc bằng bài tập tương tác trong trang bài học NeoEdu:

1. Trong bài này, cảm ứng có đặc điểm nào? A. tiếp nhận và phản ứng với kích thích môi trường; B. chỉ là tăng khối lượng; C. chỉ xảy ra ở người.
2. Trong bài này, tập tính có đặc điểm nào? A. chỉ gồm hành vi học được; B. chuỗi phản ứng của động vật trước kích thích; C. mọi chuyển động do gió thổi.
3. Ghép khái niệm với đặc điểm: Cảm ứng; Tập tính; Hướng sáng.
4. Đúng hay sai: “Mọi chuyển động của cây đều là cảm ứng.”
5. Chọn thuật ngữ phù hợp: “sinh trưởng có định hướng theo ánh sáng ở thực vật” mô tả {{1}}.

Đáp án:

1. A (cảm ứng: tiếp nhận và phản ứng với kích thích môi trường).
2. B (tập tính: chuỗi phản ứng của động vật trước kích thích).
3. Cảm ứng – tiếp nhận và phản ứng với kích thích môi trường; Tập tính – chuỗi phản ứng của động vật trước kích thích; Hướng sáng – sinh trưởng có định hướng theo ánh sáng ở thực vật.
4. Sai. Chuyển động thụ động do lực ngoài không đủ; cần phản ứng sinh học với kích thích.
5. Hướng sáng.

Vận dụng kiến thức để phân tích tình huống thực tế và bác bỏ quan niệm sai “Mọi chuyển động của cây đều là cảm ứng”.

HS làm cá nhân rồi chia sẻ cặp đôi. Tình huống: Một bạn khẳng định: “Mọi chuyển động của cây đều là cảm ứng.” Em hãy:

• Bác bỏ bằng một lí do khoa học.
• Chỉ ra một hệ quả của cách hiểu sai.
• Viết lại kết luận đúng.

Dự kiến câu trả lời:

• Lí do: Chuyển động thụ động do lực ngoài không đủ; cần phản ứng sinh học với kích thích.
• Hệ quả: Em sẽ gọi cành rung do gió là phản ứng sinh trưởng hướng sáng.
• Kết luận đúng: Chỉ những chuyển động là phản ứng sinh học trước kích thích mới là cảm ứng; cành rung do gió là chuyển động thụ động.