Giáo án Bài 32. Thực hành: Thân vận chuyển nước và lá thoát hơi nước

Huy động kiến thức nền về việc cây hút nước và thoát hơi nước; xác định được vấn đề cần giải quyết trong bài thực hành.

HS quan sát ảnh chụp một cây cần tây đã cắm trong cốc nước màu (GV trình chiếu hoặc cho xem trực tiếp cành đã chuẩn bị). HS trả lời câu hỏi: “Theo em, nước màu sẽ đi đến đâu trong cây? Vì sao có thể biết nước đã đi qua đường nào?” Sau đó HS nêu một cách em nghĩ để chứng minh lá cây có thoát hơi nước.

Mỗi HS ghi vào vở một dự đoán ngắn: nước màu đi theo đường trong thân lên lá; màu nhuộm được ở mạch dẫn nên có thể quan sát được đường đi. Vấn đề bài học: làm thế nào để chứng minh (1) nước đi trong thân và (2) hơi nước thoát từ lá, không lẫn với nước bám bên ngoài.

Nêu được vai trò của nước màu và mô tả được vị trí mạch gỗ trong thân qua quan sát mô phỏng.

HS làm việc nhóm 4 người, quan sát mô phỏng 3D “Cành cần tây cắm nước màu (mặt cắt mới)”, “Cành cắm nước thường để đối chiếu” và “Lát cắt ngang thân cách gốc 5 cm”. Nhiệm vụ: (1) So sánh màu của cành cắm nước màu với cành cắm nước thường; (2) Quan sát lát cắt ngang, cho biết vòng chấm đỏ tương ứng với bộ phận nào; (3) Trả lời: “Vì sao cần cắt mặt mới trước khi cắm?”

Kết quả ghi trên Phiếu học tập số 1, phần 1: cành nước màu có mạch dẫn và gân lá nhuộm đỏ, cành nước thường không đổi màu; các chấm đỏ trên lát cắt ngang là mạch gỗ; mặt cắt mới giúp nước vào được mạch dẫn. Kiến thức HS rút ra: nước màu giúp theo dõi đường nước đi trong thân.

Nêu được vai trò của túi trong suốt và đối chứng không lá; giải thích được vì sao phải làm khô mặt lá trước khi thử túi.

HS quan sát mô phỏng “Cành có lá bao túi trong suốt khô, buộc dây” và đọc dữ liệu minh họa: túi bọc cành có lá mờ hơi rồi đọng nhiều giọt; túi bọc cành đã bỏ lá gần như khô. HS trả lời: (1) Túi trong suốt có tác dụng gì? (2) Vì sao cần có cành đã bỏ lá làm đối chứng? (3) Nếu bao túi khi lá còn ướt, điều gì có thể xảy ra?

Phiếu học tập số 1, phần 2 hoàn thành: túi trong suốt bao lá để thu hơi nước ngưng tụ, cần đối chứng; đối chứng không lá giúp phân biệt hơi nước từ lá với nguồn khác; nếu lá còn ướt, cả hai túi đều có thể đọng giọt trong 2 giờ đầu và bằng chứng không còn chắc chắn. Nước bám ngoài cũng bay hơi rồi ngưng tụ; cần làm khô mặt lá và có đối chứng.

Vận dụng được kiến thức đã học để trả lời các câu hỏi phân tích, nhận diện và bác bỏ quan niệm sai về nguồn gốc giọt nước trên túi.

Nhóm làm bài tập sau (dùng các bài tập có sẵn của bài học):
Bài 1: Trong bài này, nước màu có đặc điểm nào? A. tự tạo mạch dẫn mới; B. chứng minh thân không vận chuyển; C. giúp theo dõi đường nước đi trong thân.
Bài 2: Túi trong suốt có đặc điểm nào? A. bao lá để thu hơi nước ngưng tụ, cần đối chứng; B. làm cây ngừng mọi hoạt động ngay; C. chỉ dùng đo oxygen.
Bài 7: Dữ liệu minh họa: túi cành có lá nhiều giọt, túi đối chứng ít/không giọt sau cùng thời gian. Nêu kết luận và giới hạn.
Bài 9: Một bạn khẳng định: “Giọt trên túi luôn chứng minh toàn bộ nước đi qua khí khổng dù lá đã ướt trước.” Hãy bác bỏ bằng một lí do khoa học, chỉ ra một hệ quả của cách hiểu sai và viết lại kết luận đúng.

Đáp án bài 1: C (nước màu giúp theo dõi đường nước đi trong thân). Đáp án bài 2: A (túi trong suốt bao lá để thu hơi nước ngưng tụ, cần đối chứng). Đáp án bài 7: Phù hợp lá thoát hơi nước; cần túi khô ban đầu, không lấy nước từ đất hoặc mặt lá ướt, cùng điều kiện nhiệt. Đáp án bài 9: Lí do: nước bám ngoài cũng bay hơi rồi ngưng tụ; cần làm khô mặt lá và có đối chứng. Hệ quả: quy giọt nước có sẵn trên mặt lá thành nước thoát từ trong lá. Kết luận đúng: giọt trên túi chỉ cho thấy có nước ngưng tụ; muốn kết luận về lá thoát hơi nước phải làm khô lá ban đầu và có đối chứng.

Vận dụng kiến thức về đối chứng, điều kiện và giới hạn để đề xuất cách làm đáng tin cậy hơn và đánh giá một kết quả thí nghiệm mới.

Tình huống: Một nhóm khác báo cáo: “Túi cành có lá đọng nhiều giọt, nhưng chúng tôi không làm khô lá và không có túi đối chứng.” HS trả lời: (1) Kết luận của nhóm này có đáng tin không? Vì sao? (2) Đề xuất ít nhất hai thay đổi để kết quả thuyết phục hơn. (3) Nêu một giới hạn của thí nghiệm dù đã làm đúng. Đối với phần vận dụng về nhà: mỗi HS quan sát một cây xanh ở nhà hoặc trường, ghi lại ý tưởng thiết kế thí nghiệm kiểm chứng (không nhất thiết phải thực hiện).

Mỗi nhóm viết 3–5 dòng trả lời: (1) Kết luận chưa đáng tin vì thiếu đối chứng và lá chưa khô, giọt có thể là nước bám ngoài. (2) Đề xuất: làm khô mặt lá trước khi bao túi; bổ sung túi đối chứng không lá; giữ cùng điều kiện nhiệt. (3) Giới hạn: thí nghiệm chỉ phản ánh một cành trong thời gian nhất định, không suy ra toàn bộ nước đi đúng một tốc độ. Kết quả thực tế của nhóm (nếu có) được ghi riêng, ghi rõ là kết quả quan sát hay dữ liệu minh họa.