Giáo án Bài 31. Trao đổi nước và chất dinh dưỡng ở động vật

Huy động kiến thức sẵn có của HS, xác định vấn đề cần giải quyết trong bài: vì sao ăn đủ nhưng cơ thể vẫn có thể thiếu dinh dưỡng.

GV nêu tình huống: “Bạn A và bạn B cùng ăn đủ ba bữa, đủ nhóm thức ăn mỗi ngày. Bạn A thường xuyên mệt, xanh xao; bạn B khỏe mạnh.” GV hỏi: “Theo em, vì sao cùng ăn đủ nhưng cơ thể hai bạn lại khác nhau? Chất dinh dưỡng trong thức ăn đã thực sự đến được tế bào chưa?”

HS nêu được dự đoán ban đầu, ví dụ: “Có thể thức ăn chưa được phân nhỏ hoặc chất dinh dưỡng chưa được hấp thụ vào cơ thể hết.” GV ghi các ý lên bảng và xác định nhiệm vụ học tập: Chất dinh dưỡng từ thức ăn đi đến tế bào qua những quá trình nào?

HS nêu được khái niệm tiêu hóa, hấp thụ và phân biệt được tiêu hóa cơ học với tiêu hóa hóa học, thông qua quan sát mô phỏng 3D.

HS làm việc theo cặp đôi, quan sát mô phỏng “Miệng, thực quản và dạ dày”, “Ruột non cuộn: tiêu hoá hoàn tất và hấp thụ”, “Ruột già: hấp thụ nốt nước” trên trang bài học NeoEdu. Nhiệm vụ: (1) Viên thức ăn thay đổi thế nào khi đi qua miệng, dạ dày, ruột non? (2) Ở ruột non, các hạt chất dinh dưỡng đi qua đâu để vào mao mạch? (3) Ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1, phần A. Câu hỏi GV đặt ra: “Nhai có phải là toàn bộ quá trình tiêu hóa không?”

Phiếu học tập số 1, phần A (kết quả dự kiến):

• Viên thức ăn nhỏ dần khi đi qua các cơ quan, từ miệng đến ruột non và ruột già.
• Ở ruột non, các hạt chất dinh dưỡng đi qua lông ruột vào mao mạch.
• Kết luận HS rút ra: Tiêu hóa là biến đổi thức ăn thành chất đơn giản có thể hấp thụ. Hấp thụ là chất dinh dưỡng qua bề mặt cơ quan tiêu hóa vào môi trường trong. Nhai là một phần tiêu hóa cơ học; còn cần biến đổi hóa học.

HS nêu được khái niệm vận chuyển và phân biệt được ba quá trình tiêu hóa, hấp thụ, vận chuyển về nơi xảy ra và kết quả.

Các cặp tiếp tục quan sát phần “Lông ruột phóng to, cắt mở: mao mạch đỏ – xanh và mạch bạch huyết” của mô phỏng để tìm hạt chất dinh dưỡng đi theo động mạch tới cụm tế bào. Sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần B (bảng so sánh ba quá trình). Câu hỏi GV đặt ra: “Nếu lông ruột bị tổn thương thì điều gì xảy ra với lượng chất đến tế bào?”

Phiếu học tập số 1, phần B (kết quả dự kiến):

• Tiêu hóa: xảy ra trong ống tiêu hóa; kết quả là thức ăn thành chất đơn giản có thể hấp thụ.
• Hấp thụ: xảy ra qua bề mặt cơ quan tiêu hóa, đặc biệt là lông ruột; kết quả là chất dinh dưỡng vào môi trường trong.
• Vận chuyển: do hệ tuần hoàn thực hiện; kết quả là chất dinh dưỡng được đưa tới tế bào ở nhiều động vật.
• Theo mô phỏng, khi lông ruột bị tổn thương, thức ăn vẫn được tiêu hóa nhưng chất tới tế bào chưa tới một nửa; ăn đủ chưa chắc tế bào đủ chất.

HS vận dụng ba khái niệm để làm đúng các câu hỏi trắc nghiệm, ghép khái niệm và nhận biết nhận định đúng sai.

HS làm Phiếu học tập số 2, phần 1, gồm năm bài tập:

• Câu 1: Trong bài này, tiêu hóa có đặc điểm nào? A. chỉ là nhai bằng răng; B. biến đổi thức ăn thành chất đơn giản có thể hấp thụ; C. đưa mọi thức ăn nguyên vẹn vào máu.
• Câu 2: Trong bài này, hấp thụ có đặc điểm nào? A. thức ăn chỉ đi qua miệng; B. thải phân ra ngoài; C. chất dinh dưỡng qua bề mặt cơ quan tiêu hóa vào môi trường trong.
• Câu 3: Ghép khái niệm với đặc điểm: Tiêu hóa, Hấp thụ, Vận chuyển.
• Câu 4: “Dinh dưỡng tới tế bào chỉ cần nhai nhỏ thức ăn.” Đúng hay sai?
• Câu 5: “Hệ tuần hoàn đưa chất dinh dưỡng tới tế bào ở nhiều động vật” mô tả quá trình nào?

Đáp án và kết quả mong đợi:

• Câu 1: B. Tiêu hóa là biến đổi thức ăn thành chất đơn giản có thể hấp thụ; nhai chỉ là một phần tiêu hóa cơ học.
• Câu 2: C. Hấp thụ là chất dinh dưỡng qua bề mặt cơ quan tiêu hóa vào môi trường trong.
• Câu 3: Tiêu hóa – biến đổi thức ăn thành chất đơn giản có thể hấp thụ; Hấp thụ – chất dinh dưỡng qua bề mặt cơ quan tiêu hóa vào môi trường trong; Vận chuyển – hệ tuần hoàn đưa chất dinh dưỡng tới tế bào ở nhiều động vật.
• Câu 4: Sai. Còn cần biến đổi hóa học, hấp thụ và vận chuyển; nhai là một phần tiêu hóa cơ học.
• Câu 5: Vận chuyển.

HS vận dụng ba khái niệm để giải quyết tình huống ăn đủ nhưng hấp thụ kém và sửa nhận định sai về đường đi của nước trong cơ thể.

HS làm việc theo nhóm 4 người, trả lời Phiếu học tập số 2, phần 2:

• Câu 6: Vì sao ăn đủ nhưng hấp thụ kém vẫn có thể thiếu dinh dưỡng?
• Câu 7: Một bạn cho rằng nước chỉ đi qua ống tiêu hóa rồi thải hết. Hãy sửa lại.
  GV yêu cầu nhóm ghi kết luận ngắn gọn trên giấy A4 để trình bày.

Câu 6 (gợi ý chấm, 40% xác định đúng dữ kiện và quan hệ khoa học; 40% suy luận; 20% kết luận): Chất trong thức ăn chưa chắc vào được môi trường trong và tế bào; cần tiêu hóa, hấp thụ và vận chuyển phối hợp; tình trạng kéo dài cần đi khám y tế.
Câu 7 (gợi ý chấm, 40% nêu đúng cơ chế; 40% áp dụng tình huống; 20% nêu điều kiện hoặc hạn chế): Một phần lớn nước được hấp thụ, tham gia dịch cơ thể, vận chuyển và điều hòa; lượng thải tùy nhu cầu, không phải toàn bộ nước uống đi thẳng ra ngoài.