Giáo án Bài 36. Khái quát về sinh trưởng và phát triển ở sinh vật

Huy động kiến thức sẵn có của HS về sự lớn lên và thay đổi hình dạng của sinh vật; từ đó xác định vấn đề cần giải quyết trong bài là phân biệt sinh trưởng và phát triển.

HS quan sát đoạn mô phỏng vòng đời bướm trên trang bài học NeoEdu, chú ý từ trứng đến sâu, nhộng và bướm. GV đặt câu hỏi: (1) Từ khi nở đến khi thành sâu lớn, con vật thay đổi những gì? (2) Khi sâu hoá nhộng và thành bướm, con vật có giống như trước không? (3) Theo em, hai loại thay đổi này có giống nhau không?

HS nêu được: sâu to lên rất nhanh (kích thước và khối lượng tăng); khi hoá nhộng và thành bướm, hình dạng và cách sống thay đổi hoàn toàn, không còn giống sâu. HS nhận thấy hai loại thay đổi khác nhau nên cần gọi tên riêng. Từ đó HS nêu được vấn đề: «Làm thế nào để gọi tên đúng hai loại thay đổi này?».

HS nêu được khái niệm sinh trưởng và phát triển, phân biệt được hai quá trình này qua ví dụ sâu bướm từ mô phỏng.

Nhiệm vụ theo cặp đôi, dùng mô phỏng vòng đời bướm và Phiếu học tập số 1. HS quan sát giai đoạn sâu ăn lá, lớn từ 2 mm lên 45 mm (4–18 ngày) và giai đoạn sâu hoá nhộng, nhộng biến đổi thành bướm (18–28 ngày), ghi kết quả vào phiếu.
Câu hỏi GV: (1) Sự kiện nào làm tăng kích thước và khối lượng của sâu? (2) Sự kiện nào làm thay đổi hình thái và giai đoạn sống của con vật? (3) Hai quá trình này có tách rời nhau không?

Sinh trưởng: tăng kích thước và khối lượng nhờ tăng số lượng và kích thước tế bào; ví dụ sâu lớn từ 2 mm lên 45 mm.
Phát triển: biến đổi về hình thái, chức năng và các giai đoạn sống; ví dụ sâu hoá nhộng rồi thành bướm.
Phân biệt: sinh trưởng nhấn về lượng, phát triển nhấn về biến đổi giai đoạn và chức năng; hai quá trình gắn nhau, có liên hệ nhưng không đồng nhất.

HS nêu được khái niệm vòng đời và xác định được chuỗi giai đoạn của bướm và cây đậu; nhận biết vòng đời là chuỗi giai đoạn liên tục từ hình thành đến tạo thế hệ tiếp.

HS quan sát mô phỏng đầy đủ vòng đời bướm (trứng, sâu, nhộng, bướm trưởng thành đẻ trứng) và mô phỏng cây đậu (nảy mầm, cao dần, thêm lá, ra lá thật, ra nụ). Mỗi cặp trả lời câu hỏi: (1) Chuỗi giai đoạn nào của bướm bắt đầu từ trứng và kết thúc khi nào? (2) Ở cây đậu, giai đoạn nào thể hiện sinh trưởng, giai đoạn nào thể hiện phát triển? (3) Vì sao vòng đời được gọi là «khép kín»?

Vòng đời là chuỗi giai đoạn từ hình thành đến tạo thế hệ tiếp.
Vòng đời của bướm: trứng (0–4 ngày) → sâu (4–18 ngày) → nhộng (18–28 ngày) → bướm trưởng thành → đẻ trứng, bắt đầu vòng đời mới.
Cây đậu: nảy mầm → cao dần, thêm lá (sinh trưởng) → ra lá thật, ra nụ (phát triển, chuẩn bị sinh sản).
Vòng đời khép kín vì bướm trưởng thành đẻ trứng tạo thế hệ mới.

HS củng cố khái niệm sinh trưởng, phát triển, vòng đời và nhận biết sai lầm thường gặp «sinh trưởng và phát triển là hai tên đồng nghĩa».

Bài tập 1 đến bài tập 5 trong bài học, làm theo hình thức giơ thẻ (trắc nghiệm) và ghép khái niệm với đặc điểm. Đề cụ thể:

1. Trong bài này, sinh trưởng có đặc điểm nào? A. tăng kích thước và khối lượng nhờ tăng số/kích thước tế bào; B. chỉ là thay đổi màu sắc; C. luôn là sinh con.
2. Trong bài này, phát triển có đặc điểm nào? A. đồng nghĩa mọi thay đổi nhiệt độ; B. biến đổi về hình thái, chức năng và các giai đoạn sống; C. chỉ tăng chiều dài không có phân hoá.
3. Ghép khái niệm với đặc điểm tương ứng: sinh trưởng, phát triển, vòng đời với các đặc điểm đã nêu.
4. Nhận định: «Sinh trưởng và phát triển là hai tên hoàn toàn đồng nghĩa.» Đúng hay sai?
5. Chọn thuật ngữ phù hợp cho cụm «chuỗi giai đoạn từ hình thành đến tạo thế hệ tiếp».

Đáp án:

1. A. Sinh trưởng: tăng kích thước và khối lượng nhờ tăng số/kích thước tế bào.
2. B. Phát triển: biến đổi về hình thái, chức năng và các giai đoạn sống.
3. Sinh trưởng – tăng kích thước và khối lượng nhờ tăng số/kích thước tế bào; Phát triển – biến đổi về hình thái, chức năng và các giai đoạn sống; Vòng đời – chuỗi giai đoạn từ hình thành đến tạo thế hệ tiếp.
4. Sai. Sinh trưởng nhấn về lượng, phát triển nhấn về biến đổi giai đoạn và chức năng; có liên hệ nhưng không đồng nhất.
5. Vòng đời.

HS vận dụng khái niệm sinh trưởng, phát triển để đánh giá một cây trồng một cách toàn diện, không chỉ dựa vào một chỉ số đo thuận lợi.

Tình huống: «Cây cao thêm nhưng lá vàng thiếu dinh dưỡng có chứng minh phát triển tốt toàn diện không?»
Câu hỏi: (1) Chiều cao cây thể hiện quá trình nào? (2) Lá vàng, thiếu dinh dưỡng cho thấy điều gì về sức sống của cây? (3) Muốn kết luận cây phát triển tốt cần xét những tiêu chí nào?

Không. Chiều cao chỉ là một chỉ báo sinh trưởng; cần xét thêm lá, rễ, sức sống và giai đoạn sinh sản (ra nụ, ra hoa). Không chỉ chọn một số đo thuận lợi để kết luận.
Lá vàng, thiếu dinh dưỡng cho thấy cây chưa khoẻ mạnh dù vẫn cao thêm; khi đó sinh trưởng về chiều cao không đồng nghĩa với phát triển tốt.