Giáo án Bài 2. Dân số và cơ cấu dân số Việt Nam

HS nhận biết các yếu tố bắt buộc của một báo cáo dân số (thời điểm, nguồn, đơn vị, phạm vi) và xác định nhiệm vụ lập bảng, tính tỉ lệ, vẽ biểu đồ.

GV trình chiếu đoạn thông tin: Tổng điều tra dân số và nhà ở tại 0 giờ ngày 1/4/2019, tổng dân số 96 208 984 người, thành thị 33 122 548 người. GV đặt câu hỏi: (1) Số liệu này là dân số hiện nay hay dân số tại một thời điểm? (2) Đơn vị đo là gì? (3) Vì sao cần ghi nguồn? (4) Muốn biết cơ cấu thành thị/nông thôn cần tính thêm đại lượng nào?

HS nêu được: số liệu là tại thời điểm 0 giờ ngày 1/4/2019, không phải dân số hiện nay; đơn vị là người; cần ghi nguồn Tổng cục Thống kê để kiểm chứng; cần tính số dân nông thôn và tỉ lệ từng nhóm trên tổng dân số. Nhiệm vụ của lớp: lập bảng, tính cơ cấu, vẽ biểu đồ hình quạt và viết hai nhận xét có số liệu.

HS tính được số dân nông thôn, tỉ lệ thành thị và nông thôn đã làm tròn đến một chữ số thập phân của phần trăm; lập được bảng số liệu có tên nhóm, số người và tỉ lệ.

Nhóm thực hiện Phiếu học tập số 1: (a) Tính số dân nông thôn bằng 96 208 984 − 33 122 548. (b) Tính tỉ lệ thành thị và nông thôn theo %, làm tròn đến một chữ số thập phân. (c) Lập bảng gồm hai nhóm, số người và tỉ lệ, có dòng Tổng. (d) Nếu dùng bảng tính: nhập A1:A3, B2:B3, ở B4 nhập =SUM(B2:B3), ở C2 nhập =B2/$B$4 rồi sao chép xuống C3, định dạng phần trăm một chữ số thập phân.

Bảng số liệu của nhóm:

• Thành thị: 33 122 548 người; 34,4%.
• Nông thôn: 63 086 436 người; 65,6%.
• Tổng: 96 208 984 người; 100,0%.
  HS kiểm tra: 33 122 548 + 63 086 436 = 96 208 984. Ghi chú: 33 122 548 : 96 208 984 × 100 ≈ 34,4277%, làm tròn 34,4%; tỉ lệ nông thôn khoảng 65,5723%, làm tròn 65,6%.

HS chọn được biểu đồ hình quạt phù hợp để biểu diễn cơ cấu trong một tổng thể; vẽ được biểu đồ bằng bảng tính hoặc thước đo góc và nêu rõ góc là xấp xỉ.

Nhóm thực hiện Phiếu học tập số 2: (a) Vì sao chọn biểu đồ hình quạt thay vì đoạn thẳng nối hai nhóm? (b) Tính góc quạt: 34,4%×360° = 123,84° cho thành thị; 65,6%×360° = 236,16° cho nông thôn; ghi rõ đây là góc xấp xỉ. (c) Vẽ biểu đồ: nếu dùng bảng tính, chọn A2:B3, chèn biểu đồ hình tròn, bật tên nhóm và nhãn phần trăm, đặt tiêu đề 'Cơ cấu dân số Việt Nam theo nơi cư trú, ngày 1/4/2019'. Nếu vẽ tay, dùng compa và thước đo góc.

Biểu đồ hình quạt có hai phần: thành thị 34,4% (khoảng 123,84°) và nông thôn 65,6% (khoảng 236,16°), có chú giải, tiêu đề ghi Việt Nam và ngày 1/4/2019, ghi nguồn Tổng cục Thống kê. Kết luận: biểu đồ quạt phù hợp vì hai phần không chồng lấn và cùng thuộc một tổng thể tại cùng một thời điểm; hai nhóm không phải hai mốc thời gian nên không dùng đoạn thẳng.

HS vận dụng các phép tính tỉ lệ, làm tròn và kiểm tra cách xử lí số liệu để trả lời các câu hỏi trắc nghiệm, điền đúng sai và tính toán.

GV tổ chức trò chơi 'Trạm kiểm tra số liệu' với 4 trạm, mỗi nhóm luân chuyển qua các trạm: Trạm 1 (bài 1, 2 và 3: tính tỉ lệ, số dân nông thôn, góc quạt); Trạm 2 (bài 4: chọn biểu đồ); Trạm 3 (bài 5 và 7: đánh giá cách xử lí và giải thích sai số); Trạm 4 (bài 6: tính tỉ lệ nam/nữ và nhận xét). HS có thể kiểm tra bằng học liệu NeoEdu.

Đáp án các bài tập:

• Bài 1: 34,4 (33 122 548 : 96 208 984 × 100 ≈ 34,4277%).
• Bài 2: 63 086 436 người (96 208 984 − 33 122 548).
• Bài 3: 123,84° (34,4 : 100 × 360); đây là góc từ tỉ lệ đã làm tròn.
• Bài 4: B. Quạt tròn có hai nhóm và cùng một tổng thể.
• Bài 5: a) Đúng; b) Sai, vì cộng nam, nữ, thành thị, nông thôn sẽ đếm mỗi người hai lần; c) Đúng, vì tỉ lệ làm tròn chỉ cho số xấp xỉ.
• Bài 6: nam ≈ 49,8% (47 881 061 : 96 208 984 × 100 ≈ 49,7678%); nữ ≈ 50,2% (≈ 50,2322%); nữ nhiều hơn nam 446 862 người, chênh lệch tỉ lệ đã làm tròn là 0,4 điểm phần trăm.
• Bài 7: 96 208 984 × 0,344 = 33 095 890,496, khác 33 122 548 vì dùng tỉ lệ đã làm tròn; tỉ lệ tính trực tiếp khoảng 34,4277%, nên không thể bác báo cáo bằng phép nhân với số làm tròn.

HS vận dụng quy trình xử lí số liệu để lập bảng, biểu đồ và viết hai nhận xét có số liệu từ bộ số liệu Việt Nam ngày 1/4/2019, nêu đủ nguồn và thời điểm.

Nhóm hoàn thiện sản phẩm báo cáo gồm: bảng số liệu, biểu đồ hình quạt, hai nhận xét có số liệu (ví dụ: nông thôn chiếm 65,6% và nhiều hơn thành thị 29 963 888 người; nữ nhiều hơn nam 446 862 người), đường dẫn nguồn và ngày thống kê 1/4/2019. Bài về nhà: HS chọn một tỉnh/thành phố có số liệu chính thức cùng năm trên trang Tổng cục Thống kê, lập bảng cơ cấu thành thị/nông thôn của tỉnh đó theo cùng quy trình.

Sản phẩm nhóm: bảng số liệu (Thành thị 33 122 548 người, 34,4%; Nông thôn 63 086 436 người, 65,6%; Tổng 96 208 984 người, 100,0%); biểu đồ hình quạt có chú giải và tiêu đề; hai nhận xét, ví dụ: 'Nông thôn chiếm khoảng 65,6% dân số, nhiều hơn thành thị 29 963 888 người'; 'Tỉ lệ nữ là 50,2%, nam là 49,8%, nữ nhiều hơn nam 446 862 người'; nguồn: Tổng cục Thống kê, số liệu tại 0 giờ ngày 1/4/2019. Không đưa ra nguyên nhân của cơ cấu dân số khi chưa có số liệu bổ sung.