Giáo án Bài 17. Thu thập và phân loại dữ liệu

Nhận biết vì sao cần chọn đúng đối tượng khảo sát và phân biệt được một dữ liệu là số hay không là số.

HS đọc tình huống: “Muốn biết cách đi học của lớp 7A, bạn Lan chỉ hỏi 5 bạn đi xe đạp.” Trả lời hai câu: (1) Kết quả của Lan có đại diện cho cả lớp không? Vì sao? (2) Dữ liệu “phương tiện đến trường” là số hay không là số?

• Kết quả không đại diện cho cả lớp, vì chỉ lấy một nhóm đi xe đạp nên thiên lệch; cần hỏi toàn bộ lớp.
• Phương tiện đến trường là dữ liệu không là số (dữ liệu phân loại), vì đó là tên loại phương tiện, không phải số đo hay số đếm.
• HS nêu được: muốn kết luận về cả lớp thì phải thu thập từ toàn bộ đối tượng hoặc chọn mẫu đại diện.

Nêu được năm cách thu thập dữ liệu và giải thích được cách đặt câu hỏi khảo sát rõ đối tượng, thời gian và đơn vị.

Nhóm 4 HS hoàn thành Phiếu học tập số 1, gồm: ghép mỗi tình huống với cách thu thập phù hợp; sửa câu hỏi dẫn dắt “Em có đồng ý rằng đọc sách rất tuyệt không?” thành câu hỏi trung tính, có đối tượng và thời gian. GV nhắc nhóm ghi nguồn dữ liệu khi trình bày.

Kết quả nhóm cần đạt:

• Đếm xe qua cổng trường trong 15 phút: quan sát.
• Hỏi sở thích đọc sách bằng phiếu: phiếu hỏi (khảo sát).
• Đọc lượng mưa từ báo cáo khí tượng đã công bố: nguồn có sẵn, phải ghi nguồn.
• Ghi nhiệt độ nước trong cốc đo theo từng phút: thí nghiệm.
• Phỏng vấn lấy ý kiến về giờ ra chơi: phỏng vấn.
• Sửa câu hỏi: “Trong tuần vừa qua, em đọc sách ngoài giờ học bao nhiêu phút?” (có đối tượng, thời gian, đơn vị) hoặc “Em đánh giá hoạt động đọc sách của lớp ở mức nào: rất tốt, tốt, bình thường, chưa tốt?” (lựa chọn cân bằng).
• Kiến thức chốt: cách thu thập phải phù hợp mục tiêu; câu hỏi không dẫn dắt người trả lời; không hỏi thông tin cá nhân nhạy cảm.

Phân biệt được dữ liệu số (số đếm, số đo) và dữ liệu không là số (có thứ tự hoặc không có thứ tự); kiểm tra được giá trị bất hợp lí trước khi phân tích.

Nhóm 4 HS hoàn thành Phiếu học tập số 2: phân loại 8 loại dữ liệu vào hai cột “dữ liệu số” và “dữ liệu không là số”, ghi thêm “có thứ tự” hoặc “không có thứ tự” với dữ liệu không là số; sau đó xét bảng tuổi 12, 13, 125, 12 của lớp 7 và chọn giá trị cần kiểm tra trước.

Bảng phân loại đúng:

• Chiều cao học sinh (cm): dữ liệu số, số đo.
• Số anh chị em: dữ liệu số, số đếm.
• Số trang sách đã đọc trong tuần: dữ liệu số, số đếm.
• Phương tiện đến trường: dữ liệu không là số, không có thứ tự.
• Màu yêu thích: dữ liệu không là số, không có thứ tự.
• Mức hài lòng (rất hài lòng, hài lòng, chưa hài lòng): dữ liệu không là số, có thứ tự.
• Mã học sinh (ví dụ HS017): dữ liệu không là số, chỉ là nhãn định danh.
• Tuổi học sinh lớp 7 ghi 12, 13, 125, 12: giá trị cần kiểm tra trước là 125, vì không hợp lí với học sinh lớp 7; cần kiểm tra phiếu gốc, không tự đổi.
• Kiến thức chốt: dữ liệu số là kết quả đếm hoặc đo; dữ liệu không là số gồm tên, loại, ý kiến, nhãn; kiểm tra giá trị bất hợp lí, ô trống và đơn vị trước khi phân tích.

Vận dụng được cách chọn phương pháp thu thập, phân loại dữ liệu và kiểm tra dữ liệu trong các tình huống cụ thể.

Làm việc cá nhân 3 phút với bài 1, 2, 3, 4; sau đó đổi vở cho bạn cùng bàn kiểm tra; cuối cùng làm bài 6, 7, 8 theo cặp đôi. Đề gồm:

1. Dữ liệu nào là số đo? A. Tên câu lạc bộ; B. Mức hài lòng; C. Chiều cao học sinh; D. Màu áo.
2. Khảo sát món ăn yêu thích của cả lớp, cách hợp lí nhất là: A. Chỉ hỏi tổ trưởng; B. Hỏi toàn bộ học sinh trong lớp; C. Chỉ hỏi bạn thân; D. Đo chiều cao.
3. Đúng hay sai: a) Số sách mỗi bạn đọc là dữ liệu số; b) Mã học sinh luôn dùng để tính trung bình; c) Mức kém – đạt – tốt có thứ tự.
4. Tuổi học sinh lớp 7 ghi 12, 13, 125, 12. Giá trị cần kiểm tra trước là: A. 12; B. 13; C. 125; D. Cả bảng vô ích.
5. Có 3 tổ, mỗi tổ 8 bạn được hỏi và không trùng nhau. Số phiếu đầy đủ là bao nhiêu?
6. Phiếu hỏi “Em có đồng ý rằng đọc sách rất tuyệt không?” có hạn chế gì? Viết lại.
7. Bảng ghi chiều cao 150 cm, 1,52 m, 149 cm. Có thể tính trực tiếp trung bình các số 150, 1,52, 149 không?

Đáp án và lời giải:

• Bài 1: C (chiều cao là đại lượng đo bằng cm hoặc m).
• Bài 2: B (toàn bộ lớp là đúng đối tượng, tránh thiên lệch do chọn nhóm nhỏ thuận tiện).
• Bài 3: a) Đúng; b) Sai (mã chỉ là nhãn định danh); c) Đúng (mức đánh giá có thứ tự).
• Bài 4: C (125 tuổi không hợp lí; kiểm tra phiếu gốc, không tự đổi).
• Bài 6: $3\times 8 = 24$ phiếu.
• Bài 7: Câu hỏi dẫn dắt người trả lời vì đã có cụm đánh giá sẵn “rất tuyệt”. Viết lại: “Trong tuần vừa qua, em đọc sách ngoài giờ học bao nhiêu phút?” hoặc “Em đánh giá hoạt động đọc sách thế nào: rất tốt, tốt, bình thường, chưa tốt?”
• Bài 8: Không, vì khác đơn vị. Đổi $1{,}52\text{ m} = 152\text{ cm}$; trung bình là $\dfrac{150+152+149}{3} = \dfrac{451}{3} \approx 150{,}33\text{ cm}$.
• Thang điểm tham khảo cho bài 7 và 8: mỗi ý đúng được tính theo mức điểm trong sách; chấp nhận cách giải tương đương có căn cứ.

Vận dụng được cách chọn đối tượng, cách thu thập, cách phân loại và kiểm tra dữ liệu để thiết kế một kế hoạch khảo sát thực tế.

Mỗi nhóm chọn một chủ đề gần gũi (thời gian đi từ nhà đến trường; món ăn sáng yêu thích; số giờ ngủ trung bình mỗi đêm). Nhóm thiết kế kế hoạch gồm: đối tượng và thời gian khảo sát; cách thu thập; hai câu hỏi trung tính; cách phân loại từng loại dữ liệu là số hay không là số; hai lỗi cần kiểm tra trước khi phân tích. Phần thu thập thực tế được giao về nhà.

Kế hoạch khảo sát gồm:

• Chủ đề và đối tượng: toàn bộ học sinh của lớp (hoặc một khối cụ thể), thời gian khảo sát xác định rõ.
• Cách thu thập: phiếu hỏi hoặc phỏng vấn, ghi rõ đơn vị (phút, giờ, cm, món).
• Hai câu hỏi trung tính, không có cụm đánh giá sẵn.
• Phân loại: dữ liệu số (số đếm, số đo) và dữ liệu không là số (có thứ tự hoặc không có thứ tự).
• Hai lỗi cần kiểm tra: giá trị quá lớn hoặc quá nhỏ so với thực tế; ô trống hoặc ghi sai đơn vị.