Giáo án Tri thức ngữ văn trang 77 – Tập 2

Kích hoạt hiểu biết nền của HS về việc đọc một văn bản thông tin, đồng thời nêu vấn đề: làm sao nhận ra điều cốt lõi của văn bản và kiểm tra được độ tin cậy của thông tin.

GV chiếu nhan đề “Thuỷ tiên tháng Một” và đặt câu hỏi: “Khi đọc một bài viết về một hiện tượng thiên nhiên bất thường, em thường tự hỏi những điều gì?” HS nêu ý kiến ngắn gọn trong 1 đến 2 phút.

Dự kiến HS nêu được các câu hỏi như: bài viết nói về điều gì chính? Thông tin lấy từ đâu? Số liệu có đáng tin không? Từ đó xác định nhiệm vụ: tìm hiểu bốn khái niệm để đọc và viết chắc hơn.

Nêu được nội dung và đặc điểm của bốn khái niệm: thông tin cơ bản, triển khai logic, phương tiện phi ngôn ngữ, kiểm chứng nguồn; giải thích được sự khác nhau giữa hai khái niệm đầu.

HS làm việc theo cặp hoàn thành Phiếu học tập số 1, đọc mục “Khái niệm để đọc và viết” trong sách trang 77 và ghi lại nội dung từng khái niệm. Sau đó mỗi cặp tự đặt một ví dụ cho “thông tin cơ bản” và một ví dụ cho “triển khai logic”.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Thông tin cơ bản là gì và khác triển khai logic ở điểm nào? (2) Vì sao một bài viết cần có phương tiện phi ngôn ngữ? (3) Kiểm chứng nguồn cần xem những gì?

Phiếu học tập số 1 được điền đầy đủ, gồm:

• thông tin cơ bản: những điều cốt lõi văn bản muốn cung cấp
• triển khai logic: sắp xếp theo thời gian, nhân quả, phân loại hoặc quan hệ phù hợp
• phương tiện phi ngôn ngữ: ảnh, bảng, sơ đồ hỗ trợ truyền đạt thông tin
• kiểm chứng nguồn: xem tác giả, thời điểm, phạm vi và căn cứ của thông tin
  Ví dụ HS đặt, chẳng hạn: báo cáo về việc dùng giấy lại trong trường; thông tin cơ bản là hoạt động và số tờ giấy được thu gom; triển khai logic là trình bày theo từng tuần rồi nêu giới hạn của kết quả.

Vận dụng được khái niệm thông tin cơ bản, triển khai logic và kiểm chứng nguồn để chỉ ra chi tiết cụ thể trong bản tóm lược; nhận ra nhan đề tạo tò mò rồi mở sang vấn đề toàn cầu.

HS đọc bản tóm lược trong Phiếu học tập số 2 và thực hiện theo nhóm 4 người. Mỗi nhóm trả lời ba câu hỏi:
(1) Thông tin cơ bản của văn bản là gì? Chỉ ra một chi tiết trong bản tóm lược để minh họa.
(2) Văn bản đi từ sự việc nhỏ đến vấn đề lớn bằng cách nào? Đó là kiểu triển khai logic nào?
(3) Vì sao số liệu cần có nguồn, thời điểm và phạm vi? Một sự kiện thời tiết đơn lẻ có đủ chứng minh xu thế khí hậu không?

Phiếu học tập số 2 được hoàn thành với các ý chính:

• Thông tin cơ bản: hiện tượng mùa hoa bất thường gợi vấn đề biến đổi khí hậu; các hệ quả không chỉ là nóng hơn mà còn có thời tiết cực đoan. Chi tiết minh họa: “các hệ quả không chỉ là nóng hơn mà còn có thời tiết cực đoan”.
• Triển khai logic: nhan đề cụ thể tạo tò mò rồi mở đến vấn đề toàn cầu; từ “sự việc nhỏ” đi tới “bức tranh môi trường lớn”, theo quan hệ từ hiện tượng đến vấn đề chung.
• Kiểm chứng nguồn: số liệu cần có nguồn, thời điểm và phạm vi; sự kiện thời tiết đơn lẻ không đủ tự chứng minh toàn bộ xu thế khí hậu, nên văn bản làm việc bằng nhiều bằng chứng và quan hệ lí giải.

Củng cố khả năng ghép đúng khái niệm, lựa chọn đáp án chính xác và xác định tính đúng sai của các phát biểu về bốn khái niệm.

HS làm bài tập 1 đến 5 trong sách trang 77 (có thể chiếu trên học liệu số NeoEdu để kiểm tra nhanh):
Bài 1: Ghép khái niệm với nội dung đúng.
Bài 2: Trong bài học, “thông tin cơ bản” được hiểu thế nào? A. sắp xếp theo thời gian, nhân quả, phân loại hoặc quan hệ phù hợp; B. ảnh, bảng, sơ đồ hỗ trợ truyền đạt thông tin; C. xem tác giả, thời điểm, phạm vi và căn cứ của thông tin; D. những điều cốt lõi văn bản muốn cung cấp.
Bài 3: Trong bài học, “triển khai logic” được hiểu thế nào? A. ảnh, bảng, sơ đồ hỗ trợ truyền đạt thông tin; B. xem tác giả, thời điểm, phạm vi và căn cứ của thông tin; C. sắp xếp theo thời gian, nhân quả, phân loại hoặc quan hệ phù hợp; D. những điều cốt lõi văn bản muốn cung cấp.
Bài 4: Trong bài học, “phương tiện phi ngôn ngữ” được hiểu thế nào? A. xem tác giả, thời điểm, phạm vi và căn cứ của thông tin; B. ảnh, bảng, sơ đồ hỗ trợ truyền đạt thông tin; C. những điều cốt lõi văn bản muốn cung cấp; D. sắp xếp theo thời gian, nhân quả, phân loại hoặc quan hệ phù hợp.
Bài 5: Đúng hay sai? a) thông tin cơ bản là những điều cốt lõi văn bản muốn cung cấp; b) triển khai logic là ảnh, bảng, sơ đồ hỗ trợ truyền đạt thông tin.

Đáp án:
Bài 1: thông tin cơ bản – những điều cốt lõi văn bản muốn cung cấp; triển khai logic – sắp xếp theo thời gian, nhân quả, phân loại hoặc quan hệ phù hợp; phương tiện phi ngôn ngữ – ảnh, bảng, sơ đồ hỗ trợ truyền đạt thông tin; kiểm chứng nguồn – xem tác giả, thời điểm, phạm vi và căn cứ của thông tin.
Bài 2: D.
Bài 3: C.
Bài 4: B.
Bài 5: a) Đúng; b) Sai (triển khai logic là sắp xếp theo thời gian, nhân quả, phân loại hoặc quan hệ phù hợp; ảnh, bảng, sơ đồ là phương tiện phi ngôn ngữ).

Vận dụng được bốn khái niệm để viết nhận xét ngắn có chi tiết minh chứng và lí giải tác dụng, đồng thời thể hiện thái độ đọc phê phán có căn cứ.

HS viết một đoạn văn ngắn (khoảng 5 đến 7 câu) theo yêu cầu trong Phiếu học tập số 2, phần Vận dụng: nhận xét về cách bản tóm lược “Thuỷ tiên tháng Một” nêu vấn đề. Đoạn văn phải nêu được một nhận xét, dẫn một chi tiết trong văn bản, lí giải tác dụng và dùng ít nhất một khái niệm của bài. Phần bài tập về nhà: HS chọn một bài báo hoặc bản tin về thời tiết trên trang đọc đáng tin cậy, xác định thông tin cơ bản, cách triển khai logic, phương tiện phi ngôn ngữ và kiểm chứng nguồn.

Đoạn văn mẫu dự kiến: “Nhan đề ‘Thuỷ tiên tháng Một’ tạo sự tò mò vì nêu một hiện tượng nở hoa trái mùa. Văn bản đi từ hiện tượng nhỏ đến vấn đề biến đổi khí hậu, nhờ đó người đọc thấy được bức tranh môi trường lớn. Theo khái niệm kiểm chứng nguồn, cách nhìn này cần đi kèm số liệu có nguồn và phạm vi rõ ràng, vì một sự kiện đơn lẻ chưa đủ chứng minh xu thế chung.”