Giáo án Thuỷ tiên tháng Một

Huy động trải nghiệm của HS về hiện tượng bất thường trong tự nhiên và xác định vấn đề trung tâm của bài: một hiện tượng nhỏ có thể gợi ra vấn đề lớn.

GV chiếu câu “Hiện tượng hoa nở khác mùa mở ra vấn đề khí hậu” và hỏi: Em đã từng thấy cây ra hoa, ra lá hay cho quả không đúng mùa chưa? Khi đó em nghĩ gì? Điều gì khiến em chú ý đến hiện tượng đó? HS làm việc cá nhân trong 2 phút, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn.

Mỗi HS ghi được ít nhất một quan sát thực tế hoặc một suy nghĩ về hiện tượng trái mùa. Từ đó HS nêu được câu hỏi định hướng bài học: Một hiện tượng nhỏ có thể gợi ra vấn đề lớn như thế nào?

Nêu được cách nhan đề cụ thể mở ra vấn đề toàn cầu và tóm được ba bước mạch trình bày của bản tóm lược.

HS đọc bản tóm lược “Thuỷ tiên tháng Một” (Tô-mát L. Phơ-rít-man, bản tóm lược do nhóm biên soạn viết mới). Nhóm 4 HS thực hiện nhiệm vụ: (1) Nhan đề và hình ảnh mùa hoa gợi tò mò như thế nào? (2) Từ một sự việc nhỏ, văn bản mở đến vấn đề nào? (3) Sắp xếp ba bước theo mạch trình bày: Liên hệ nhiều bằng chứng khí hậu; Nhận dấu hiệu mùa bất thường; Cảnh báo các hệ quả rộng. Nhóm ghi kết quả lên bảng phụ.

Kết quả nhóm gồm: (1) Nhan đề cụ thể tạo tò mò rồi mở đến vấn đề toàn cầu. (2) Từ hiện tượng hoa nở khác mùa, văn bản mở đến vấn đề biến đổi khí hậu và sự bất ổn của Trái Đất, nhấn mạnh hệ quả không chỉ là nóng hơn mà còn có thời tiết cực đoan. (3) Trình tự đúng: Nhận dấu hiệu mùa bất thường → Liên hệ nhiều bằng chứng khí hậu → Cảnh báo các hệ quả rộng. Kiến thức HS rút ra: văn bản đi từ việc nhỏ đến bức tranh môi trường lớn.

Giải thích được vì sao số liệu cần có nguồn, thời điểm và phạm vi, và vì sao sự kiện thời tiết đơn lẻ không đủ chứng minh xu thế khí hậu; vận dụng được đọc phê phán khi đánh giá nhận định.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1. Cặp đôi đọc phần đọc sâu “bằng chứng và nghệ thuật”, ghi sổ đọc theo ba cột (chi tiết – nhận xét – lí giải) và trả lời các câu hỏi trong phiếu. Sau đó, cặp đôi kiểm tra từng nhận định trong phiếu: nhận định nào được chi tiết hỗ trợ, nhận định nào vượt quá ngữ liệu.

Phiếu học tập số 1 được hoàn thành với nội dung: (1) Số liệu cần có ba yếu tố: nguồn, thời điểm, phạm vi. (2) Một sự kiện thời tiết đơn lẻ không đủ tự mình chứng minh toàn bộ xu thế khí hậu, vì xu thế cần nhiều bằng chứng và quan hệ lí giải. (3) Đọc phê phán là kiểm tra căn cứ, không phủ nhận dữ kiện chỉ vì nó đáng lo. (4) Nhận định “Một mùa hoa khác thường tự nó đủ chứng minh toàn bộ xu thế khí hậu” là sai vì vượt giới hạn của một sự kiện đơn lẻ.

Vận dụng được kiến thức về nhan đề, mạch văn, bằng chứng và thể loại để trả lời các câu hỏi trắc nghiệm và đúng – sai.

GV tổ chức trò chơi “Giơ thẻ Đ/S” và trắc nghiệm nhanh, sau đó HS làm bài tập 5 theo cặp. Đề gồm: (1) Theo ghi chú về nguyên tác, tác phẩm thuộc dạng nào? A. tản văn; B. văn bản thông tin kết hợp bàn luận; C. truyện ngắn; D. thơ năm chữ. (2) Nhận định nào khái quát đúng trọng tâm văn bản? A. nhìn dấu hiệu tự nhiên bằng bằng chứng và trách nhiệm; B. lòng trắc ẩn với những sinh linh nhỏ bé; C. học từ thiên nhiên và kinh nghiệm của người lao động; D. vẻ đẹp lao động và sự chung sức. (3) Xét từng nhận định: a) Hiện tượng hoa nở khác mùa mở ra vấn đề khí hậu. b) Một mùa hoa khác thường tự nó đủ chứng minh toàn bộ xu thế khí hậu. c) Biến đổi khí hậu trong bài chỉ có nghĩa là mọi nơi đều nóng hơn như nhau. (4) Sắp xếp ba bước theo mạch trình bày. (5) Chọn hai nhận xét được bản tóm lược hỗ trợ: A. nhìn dấu hiệu tự nhiên bằng bằng chứng và trách nhiệm; B. Hiện tượng hoa nở khác mùa mở ra vấn đề khí hậu; C. Một mùa hoa khác thường tự nó đủ chứng minh toàn bộ xu thế khí hậu.; D. Biến đổi khí hậu trong bài chỉ có nghĩa là mọi nơi đều nóng hơn như nhau.

Đáp án: (1) B, vì ghi chú xác định nguyên tác là văn bản thông tin kết hợp bàn luận, không suy thể loại từ hình thức văn xuôi của bản tóm lược. (2) A, vì nhan đề, số liệu và cách lập luận đều hướng tới việc nhìn dấu hiệu tự nhiên bằng bằng chứng và trách nhiệm. (3) a) Đúng; b) Sai; c) Sai, vì văn bản nói đến hệ quả không chỉ là nóng hơn mà còn có thời tiết cực đoan. (4) Nhận dấu hiệu mùa bất thường → Liên hệ nhiều bằng chứng khí hậu → Cảnh báo các hệ quả rộng. (5) A và B, vì hai nhận xét này có căn cứ trong ngữ liệu; C và D sai vì đối chiếu với phần đọc sâu.

Đề xuất được một việc làm hoặc cách nhìn trong đời sống phù hợp với tinh thần nhìn dấu hiệu tự nhiên bằng bằng chứng và trách nhiệm, đồng thời nhận ra giới hạn của liên hệ.

HS nêu một dấu hiệu bất thường quanh mình (ví dụ mưa lớn bất thường, nắng nóng kéo dài, ngập úng) và trả lời: (1) Từ chi tiết “Hiện tượng hoa nở khác mùa mở ra vấn đề khí hậu”, em rút ra cách nhìn nào? (2) Em sẽ kiểm tra căn cứ như thế nào trước khi chia sẻ thông tin? (3) Liên hệ này có giới hạn gì? Lưu ý: văn bản không phải là hướng dẫn thao tác.

Mỗi HS viết được 3–4 câu: nêu một dấu hiệu thực tế, một cách nhìn có căn cứ (ví dụ: tìm nguồn, đối chiếu thời điểm và phạm vi số liệu trước khi kết luận), và một giới hạn của liên hệ (ví dụ: một sự việc cá nhân không đủ chứng minh xu thế lớn; văn bản chỉ gợi cách nhìn, không thay thế việc khảo sát khoa học).