Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 90 – Tập 2

HS huy động vốn hiểu biết sẵn có về các tiếng Hán Việt sinh, thủy, địa và xác định vấn đề cần tìm hiểu trong bài.

GV trình chiếu ba cụm từ: sinh vật, thủy triều, địa chất. HS làm gì: đoán nghĩa của tiếng in đậm trong từng cụm từ. Câu hỏi GV đặt ra: “Em hiểu tiếng sinh, thủy, địa trong các từ này thế nào? Các tiếng ấy có nghĩa giống nhau ở mọi từ không?”

HS nêu được dự kiến: sinh là sự sống, sinh ra trong sinh vật; thủy là nước trong thủy triều; địa là đất, Trái Đất trong địa chất. HS nhận ra cùng một tiếng có thể mang nghĩa khác nhau tùy từ, từ đó nêu vấn đề: cần xác định nghĩa theo từng từ.

HS nhận biết nghĩa của các yếu tố sinh, thủy, địa trong từng từ và hiểu mỗi yếu tố góp nghĩa khác nhau tùy từ.

HS làm việc theo nhóm 4 bạn với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: điền vào bảng gồm các cột Từ | Yếu tố | Nghĩa của yếu tố trong từ | Lĩnh vực. Các từ cần xét: sinh vật, thủy triều, thủy điện, địa chất, địa hình. Câu hỏi GV đặt ra: “Yếu tố nào giúp em đoán nghĩa, và cần xem thêm điều gì trong từ?”

Kết quả dự kiến của nhóm:

• sinh vật: sinh, nghĩa là sự sống, sinh ra trong sinh vật; lĩnh vực sinh học.
• thủy triều: thủy, nghĩa là nước; lĩnh vực hiện tượng tự nhiên trên biển.
• thủy điện: thủy, nghĩa là dòng nước; điện được sản xuất từ năng lượng dòng nước.
• địa chất: địa, nghĩa là đất, Trái Đất; lĩnh vực nghiên cứu Trái Đất.
• địa hình: địa, nghĩa là đất, bề mặt Trái Đất.
  Kết luận HS rút ra: một yếu tố Hán Việt góp nghĩa khác nhau vào từng từ; phải xác định nghĩa theo từng từ.

HS nêu được cách kiểm tra nghĩa khi chưa chắc, hiểu nghĩa của từ không phải tổng cơ học các tiếng và biết chọn từ Hán Việt phù hợp đối tượng, sắc thái.

HS làm việc theo kỹ thuật khăn trải bàn gồm 3 nhóm, mỗi nhóm nhận một câu hỏi viết vào góc khăn:
Nhóm 1: Khi nào cần tra từ điển đáng tin? Vì sao?
Nhóm 2: Vì sao “thủy” trong “thủy sản” giúp đoán được nghĩa nhưng vẫn cần xem cả từ?
Nhóm 3: Vì sao không nên thay từ quen bằng từ Hán Việt trang trọng khi không đúng sắc thái?

Kết luận dự kiến:

• Tra từ điển đáng tin khi chưa chắc nghĩa, nhất là khi hai tiếng cùng âm mà không chắc cùng nguồn gốc.
• Thủy gợi nước, còn thủy sản là các sản vật hoặc sinh vật khai thác, nuôi trong nước. Yếu tố chỉ định hướng; nghĩa toàn từ không phải tổng cơ học các tiếng.
• Từ Hán Việt phải phù hợp đối tượng và sắc thái; dùng từ trang trọng không đúng chỗ dễ làm câu nặng nề, sai sắc thái.

HS củng cố nghĩa của yếu tố Hán Việt và phân biệt quan hệ đúng, sai trong các câu hỏi ngắn.

HS làm bài tập 1 đến 5 trong trang 90, Tập 2, theo hình thức trắc nghiệm và ghép nối bằng bảng con. Đề:

1. “Thủy” trong “thủy điện” liên quan: A. lửa; B. gió; C. đá quý; D. nước.
2. “Địa” trong “địa chất” liên quan: A. quần áo; B. thời gian; C. đất/Trái Đất; D. tiếng hát.
3. Khi gặp hai tiếng cùng âm, em nên: A. bỏ cả câu; B. xem nghĩa từ và tra cứu khi cần; C. kết luận luôn cùng nghĩa; D. chỉ đếm dấu thanh.
4. Đánh giá: a) sinh trong sinh vật – sự sống; b) thủy trong thủy triều – sự sống.
5. Ghép: sinh trong sinh vật; thủy trong thủy triều; địa trong địa hình với các ý: sự sống, nước, đất/bề mặt Trái Đất.

Đáp án:

1. D (Thủy điện dùng năng lượng dòng nước.)
2. C (Địa chất nghiên cứu vật chất, cấu tạo của Trái Đất.)
3. B (Đồng âm không bảo đảm đồng nghĩa hoặc cùng nguồn gốc.)
4. a) Đúng; b) Sai. Quan hệ đúng: thủy trong thủy triều – nước.
5. sinh trong sinh vật – sự sống; thủy trong thủy triều – nước; địa trong địa hình – đất/bề mặt Trái Đất.

HS vận dụng kiến thức để giải thích tác dụng của yếu tố Hán Việt, đặt ví dụ mới và bổ sung lời giải thích đầy đủ.

HS làm việc theo cặp đôi, thực hiện ba nhiệm vụ:
6. Giải thích vì sao hiểu “thủy” giúp đoán nghĩa “thủy sản” nhưng vẫn cần ngữ cảnh.
7. Viết hai ví dụ mới cho hai mục đầu của bảng ghép (không chép lại ví dụ trong bài), rồi giải thích điểm khác nhau.
8. Bổ sung lời giải cho ví dụ: “Thủy” trong “thủy điện” liên quan: … (nêu kết luận, dẫn chi tiết và phân tích tác dụng).
GV hỏi: “Khi đọc một đoạn văn về thiên nhiên, em sẽ kiểm tra nghĩa của từ Hán Việt bằng cách nào?”

Đáp án dự kiến:
6. Thủy gợi nước; thủy sản là sản vật hoặc sinh vật khai thác, nuôi trong nước. Yếu tố thủy giúp định hướng nghĩa, nhưng phải xem cả từ để dùng đúng, không cộng tiếng một cách tùy tiện.
7. Ví dụ mẫu: Sinh học là ngành nghiên cứu sự sống; thủy sản là sản vật khai thác hoặc nuôi trong nước. GV chấp nhận ví dụ mới hợp lí, không bắt buộc trùng ví dụ mẫu. Điểm khác: sinh liên quan sự sống, thủy liên quan nước.
8. Thủy điện dùng năng lượng dòng nước, nên thủy chỉ nước. Từ này nói về cách tạo ra điện từ sức nước, phù hợp ngữ cảnh nói về nguồn năng lượng.