Giáo án Viết bài văn thuyết minh về quy tắc hoặc luật lệ trong trò chơi hay hoạt động

Giúp HS nhận ra vì sao một văn bản hướng dẫn quy tắc phải nêu rõ mục đích, điều kiện, trình tự và quy tắc xử lí; từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV đọc một luật chơi ngắn, thiếu thông tin (ví dụ: “Mỗi người được chọn một bạn, chơi theo lượt, ai làm sai thì bị phạt”). HS thử hiểu cách chơi và nêu các câu hỏi còn thiếu. GV đặt câu hỏi: (1) Em có hiểu cách chơi không? (2) Những thông tin nào còn thiếu? (3) Nếu viết hướng dẫn cho người chưa biết chơi, em cần nêu những gì?

Danh sách 3–4 câu hỏi HS đặt ra, ví dụ: “Chơi tối đa bao nhiêu người?”, “Lượt chơi bắt đầu từ ai?”, “Phạt là phạt gì, ai quyết định?”, “Có điều kiện an toàn nào không?”. Từ đó HS rút ra: một bài thuyết minh quy tắc cần trả lời được mục đích, đối tượng, điều kiện, trình tự và cách xử lí khi có tình huống phát sinh.

Nêu được mục đích, đối tượng, điều kiện hoặc vật liệu, trình tự và quy tắc xử lí của kiểu văn bản thuyết minh quy tắc; giải thích được vì sao phải nêu điều kiện an toàn và lí do các quy tắc quan trọng.

HS làm việc theo nhóm 4 người theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi người nhận một mục (1) Mục đích và đối tượng; (2) Điều kiện, vật liệu; (3) Trình tự thực hiện; (4) Quy tắc xử lí và điều kiện an toàn. Mỗi HS đọc phần SGK tương ứng, ghi ý chính vào ô của mình, sau đó trả lời câu hỏi chung: “Vì sao người viết không được để người đọc phải đoán các bước quyết định?”

Khăn trải bàn của nhóm với 4 ô đã ghi: (1) Mục đích: giải thích quy tắc để người khác thực hiện được; đối tượng là người cần thực hiện hoặc tham gia hoạt động. (2) Điều kiện, vật liệu: những gì cần có trước khi bắt đầu (người phụ trách, sổ, phiếu tình trạng, số lượng sách tối đa). (3) Trình tự: dùng mốc thứ nhất, tiếp theo, cuối cùng hoặc đề mục rõ. (4) Quy tắc xử lí và điều kiện an toàn: cách làm khi có hư hỏng, tranh chấp và các điều kiện bảo đảm an toàn. Câu trả lời chung: vì người đọc không có mặt để hỏi, nên mọi bước quyết định phải được viết thành quy tắc rõ ràng.

Nhận ra cách bài mẫu triển khai các yếu tố của văn bản thuyết minh quy tắc (mục đích, đối tượng, điều kiện, trình tự, quy tắc xử lí, điều kiện an toàn); hiểu bài mẫu chỉ là cách làm tham khảo, không phải đáp án duy nhất.

HS đọc bài mẫu “Đổi sách có trách nhiệm trong lớp”, làm việc theo cặp đôi rồi ghép nhóm 4, điền Phiếu học tập số 1. Sau đó mỗi nhóm trả lời: (1) Bài mẫu dùng từ ngữ nào để chỉ trình tự? (2) Chi tiết nào thể hiện điều kiện an toàn và quy tắc xử lí khi làm hỏng sách? (3) Câu nào là quy định cụ thể, câu nào có thể là suy đoán?

Phiếu học tập số 1 đã điền đầy đủ (xem mục worksheets). Kết quả mong đợi: (1) Từ chỉ trình tự: “Trước buổi đổi”, “Trong buổi đổi”, “Đến hạn”. (2) Điều kiện an toàn: người phụ trách kiểm tra tình trạng sách trước khi đổi, mỗi cuốn có phiếu tình trạng; quy tắc xử lí: sách rách được trao lại riêng, làm hỏng phải báo ngay cho chủ sách và giáo viên, không tự thay bằng cuốn khác. (3) Các câu trong bài mẫu đều là quy định cụ thể; HS nhận ra bài thuyết minh quy định không cần suy đoán, chỉ cần nêu đúng quy tắc.

Nêu đúng các bước tạo lập văn bản (xác định mục đích và người đọc, chọn thông tin và lập ý, viết bản nháp, đối chiếu yêu cầu và sửa); lập được dàn ý cho bài thuyết minh quy tắc đổi sách hoặc trò chơi HS chọn.

HS làm việc theo nhóm 4, sắp xếp 4 thẻ quy trình theo đúng thứ tự, sau đó ghép bước viết với việc cần làm (lập ý, viết nháp, chỉnh sửa). Cuối cùng, nhóm lập dàn ý cho đề “Thuyết minh quy tắc hoạt động đổi sách trong lớp” theo 5 phần: mục đích và đối tượng; điều kiện và vật liệu; trình tự thực hiện; quy tắc xử lí tình huống; điều kiện an toàn và kết. Ghi kết quả vào Phiếu học tập số 2.

Thứ tự đúng: Xác định mục đích và người đọc → Chọn thông tin, lập ý → Viết bản nháp → Đối chiếu yêu cầu và sửa. Ghép đúng: lập ý – chọn và sắp thông tin trước khi viết; viết nháp – triển khai ý thành lời; chỉnh sửa – đọc lại và thay chỗ chưa đạt. Dàn ý mẫu (HS có thể khác): I. Mục đích và đối tượng; II. Điều kiện, vật liệu (số sách tối đa, phiếu tình trạng); III. Trình tự (thứ nhất – kiểm tra sách; tiếp theo – đổi theo nhóm nhỏ; cuối cùng – trả sách đúng người); IV. Quy tắc xử lí (sách hỏng, tranh chấp lịch mượn); V. Điều kiện an toàn và kết.

Vận dụng kiến thức về mục đích, các bước tạo lập văn bản và cách ghép bước viết với việc cần làm để làm đúng các bài tập nhanh.

GV tổ chức trò chơi “Tăng tốc” theo đội. GV chiếu lần lượt các bài tập 1–4 (có thể làm trên học liệu NeoEdu ở phần bài tập tương tác). Mỗi đội giơ thẻ hoặc ghi đáp án, sau đó giải thích ngắn lí do.
Bài 1: Mục đích trọng tâm của kiểu viết trong bài là gì? A. giải thích quy tắc để người khác thực hiện được; B. chỉ chép lại một bài mẫu; C. tăng số chữ dù không thêm ý; D. gán mọi suy đoán thành sự thật.
Bài 2: Cách sử dụng bài mẫu phù hợp là: A. Đổi tên rồi nhận là trải nghiệm của mình; B. Học cách tổ chức, chọn nội dung riêng và kiểm tra; C. Chép mọi câu cho đủ độ dài; D. Bỏ mọi bước sửa.
Bài 3: Xếp quy trình tạo lập văn bản.
Bài 4: Ghép bước viết với việc cần làm: lập ý; viết nháp; chỉnh sửa.

Đáp án: Bài 1: A (văn bản cần mục đích, đối tượng, điều kiện/vật liệu, trình tự và quy tắc xử lí; giải thích điều kiện an toàn và lí do các quy tắc quan trọng; không để người đọc phải đoán các bước quyết định).
Bài 2: B (bài mẫu cho thấy cách làm, không thay thế sản phẩm độc lập của HS).
Bài 3: Xác định mục đích và người đọc → Chọn thông tin, lập ý → Viết bản nháp → Đối chiếu yêu cầu và sửa.
Bài 4: lập ý – chọn và sắp thông tin trước khi viết; viết nháp – triển khai ý thành lời; chỉnh sửa – đọc lại và thay chỗ chưa đạt.

Đánh giá được dàn ý và đoạn văn theo tiêu chí; viết lại được một đoạn còn chung chung bằng chi tiết cụ thể phục vụ việc giải thích quy tắc.

HS làm việc cá nhân rồi cặp đôi trên Phiếu học tập số 2. Bài 5: đối chiếu dàn ý đã lập với yêu cầu 5 phần. Bài 6: tự chấm dàn ý hoặc đoạn mở bài theo thang 10 điểm: mục đích, đối tượng và điều kiện 2 điểm; trình tự và quy tắc đủ để thực hiện 3 điểm; xử lí tranh chấp, hư hỏng, bảo vệ thông tin và an toàn 3 điểm; bố cục, diễn đạt 2 điểm. Bài 7: chọn một đoạn trong bản nháp còn chung chung, viết lại và giải thích thay đổi.

Bài 5 (gợi ý): dàn ý có đủ mục đích và đối tượng; điều kiện, vật liệu; trình tự theo mốc thứ nhất, tiếp theo, cuối cùng; quy tắc xử lí khi có hư hỏng, tranh chấp; điều kiện an toàn và kết.
Bài 6 (gợi ý): HS tự chấm theo thang 10 điểm với 4 tiêu chí như trên; không có đáp án tự động, GV chấp nhận cách tổ chức khác có căn cứ.
Bài 7 (ví dụ): Câu chung chung “Mọi người nên giữ gìn sách cẩn thận.” → Câu sửa: “Người mượn ghi nhận và giữ sách sạch, không viết trực tiếp lên trang; nếu làm hỏng, phải báo ngay cho chủ sách và giáo viên để tìm cách xử lí.” Giải thích: câu sửa nêu hành động cụ thể, có người chịu trách nhiệm và cách xử lí khi có sự cố, nên người đọc thực hiện được.

Vận dụng kiến thức đã học để viết bài thuyết minh quy tắc một trò chơi hoặc hoạt động thực tế (ở lớp, trường hoặc gia đình); biết đối chiếu bài bạn theo tiêu chí và tiếp nhận góp ý có lí do.

HS chọn một trò chơi hoặc hoạt động quen thuộc (có thể là đổi sách trong lớp hoặc một trò chơi tập thể) và viết bài thuyết minh quy tắc khoảng một đến hai đoạn, có mục đích, đối tượng, điều kiện, trình tự, quy tắc xử lí và điều kiện an toàn. Trong lớp, HS đổi bài với bạn, ghi 2 nhận xét gắn chỗ cụ thể, rồi nộp bản chỉnh cuối. Sau đó HS viết ngắn giải thích một góp ý đã tiếp nhận hoặc không tiếp nhận và lí do. Phần còn lại hoàn thiện ở nhà theo Phiếu học tập số 3.

Bản thuyết minh quy tắc hoàn chỉnh, có ít nhất các yếu tố: mục đích, đối tượng, điều kiện, trình tự có mốc thứ nhất/tiếp theo/cuối cùng, quy tắc xử lí tình huống, điều kiện an toàn; 2 nhận xét gắn chỗ cụ thể của bạn; 1 đoạn giải thích quyết định tiếp nhận hoặc không tiếp nhận góp ý. Ghi nhớ: giải thích quy tắc để người khác thực hiện được.