Giáo án Viết bài văn nghị luận về một vấn đề trong đời sống (thể hiện ý kiến phản đối một quan niệm, một cách hiểu khác về vấn đề)

Nhận ra một quan niệm cần phản đối trong đời sống và xác định nhiệm vụ viết bài nghị luận phản biện.

HS đọc ba thẻ quan niệm: (1) Học thuộc lòng là đủ hiểu bài văn. (2) Xem phim chuyển thể là đủ hiểu tiểu thuyết. (3) Chỉ cần đọc bản tóm tắt là đủ hiểu mọi cuốn sách. HS giơ tay chọn quan niệm mình cho là chưa đúng và nói ngắn gọn lí do. GV đặt câu hỏi: Theo em, khi phản đối một quan niệm, điều gì cần tránh: nói xấu người nghĩ như vậy hay chỉ bác bỏ ý kiến? Vì sao?

HS xác định được quan niệm (3) là đối tượng phản đối của bài học và nêu được hai điều cần tránh: không công kích người có quan niệm; không dựng ý kiến quá ngớ ngẩn rồi tự thắng nó. Ghi nhiệm vụ bài học vào vở: Phản đối quan niệm chỉ cần đọc bản tóm tắt là đủ hiểu mọi cuốn sách.

Nhận diện được cấu trúc phản biện trong bài mẫu: quan niệm, lập trường, lí lẽ, ví dụ, thừa nhận phần đúng và cách hiểu hợp lí hơn.

HS chia nhóm 4, nhận Phiếu học tập số 1, đọc đoạn văn mẫu trong sách giáo khoa và trả lời các câu hỏi trong phiếu. Các câu hỏi chính: Quan niệm được nêu ở đâu? Lập trường của người viết là gì? Lí lẽ thứ nhất và ví dụ đi kèm là gì? Lí lẽ thứ hai dựa trên điều gì? Người viết thừa nhận phần đúng nào của bản tóm tắt? Đoạn văn có công kích người đọc tóm tắt không? Dẫn chứng nào cho thấy đây là dữ kiện trong văn bản, còn đâu là suy luận?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Nội dung dự kiến: Quan niệm: chỉ cần đọc bản tóm tắt là đủ hiểu mọi cuốn sách. Lập trường: 'Em không tán thành'. Lí lẽ 1: câu chuyện không chỉ có chuỗi sự việc, còn có giọng kể, nhịp câu, hình ảnh, chi tiết nhỏ; ví dụ: nhân vật khóc, khi đọc nguyên tác mới theo dõi được cảm giác trước và sau giọt nước mắt. Lí lẽ 2: các bản tóm tắt có mục đích và độ dài khác nhau; chi tiết bị bỏ có thể cần cho câu hỏi đang quan tâm. Lí lẽ 3: đọc nguyên tác giúp kiểm tra nhận xét của người khác. Thừa nhận phần đúng: tóm tắt giúp chọn sách, nhớ mạch, hỗ trợ tiếp cận ban đầu; cách hợp lí là xem như bản đồ khái quát. Không có lời công kích người đọc tóm tắt. Dữ kiện: nội dung tóm tắt; suy luận: 'nếu chỉ nhớ kết quả, người đọc dễ biến nhân vật thành nhãn tốt hoặc xấu'.

Lập được dàn ý phản đối một quan niệm theo đúng mục đích phản biện bằng lí lẽ công bằng.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 2. Vẽ sơ đồ tư duy có trung tâm là 'Phản đối quan niệm chỉ cần đọc bản tóm tắt là đủ hiểu mọi cuốn sách', với bốn nhánh: (1) Quan niệm và lập trường; (2) Lí lẽ và ví dụ; (3) Phần đúng cần thừa nhận và cách hiểu hợp lí hơn; (4) Kết luận. Mỗi nhánh điền ý chính và một dẫn chứng dự kiến. GV đặt câu hỏi: Ý nào cần được đưa lên trước? Bằng chứng nào em đã kiểm chứng được trong văn bản, bằng chứng nào chỉ là suy đoán?

Phiếu học tập số 2 gồm sơ đồ bốn nhánh. Dàn ý mẫu: (1) Mở đầu: không tán thành quan niệm chỉ cần đọc bản tóm tắt là đủ hiểu mọi cuốn sách. (2) Thân bài: lí lẽ a, câu chuyện có giọng kể, nhịp câu, hình ảnh và chi tiết, ví dụ nhân vật khóc; lí lẽ b, bản tóm tắt có mục đích và độ dài khác nhau, chi tiết bị bỏ có thể cần; lí lẽ c, đọc nguyên tác để kiểm tra nhận xét của người khác. (3) Thừa nhận: tóm tắt giúp chọn sách, nhớ mạch; nên xem như bản đồ khái quát. (4) Kết: khi có điều kiện, trở lại cuốn sách để tìm bằng chứng cho cảm nhận của mình.

Củng cố kiến thức về mục đích kiểu bài, cách dùng bài mẫu và quy trình tạo lập văn bản.

HS làm bài tập 1 đến 5 trong phần Bài tập của sách giáo khoa. Bài 1 và 2 trắc nghiệm, bài 3 và 4 nối ghép, bài 5 lập dàn ý theo gợi ý. Có thể dùng bài tập tương tác trên trang NeoEdu để kiểm tra nhanh. GV đặt câu hỏi: Vì sao cách dùng bài mẫu 'chép lại từng câu' là sai? Bước nào trong quy trình giúp em kiểm tra ý trước khi viết?

Bài 1: A (phản biện quan niệm bằng lí lẽ công bằng). Bài 2: B (học cách tổ chức, chọn nội dung riêng và kiểm tra). Bài 3: Xác định mục đích và người đọc → Chọn thông tin, lập ý → Viết bản nháp → Đối chiếu yêu cầu và sửa. Bài 4: lập ý – chọn và sắp thông tin trước khi viết; viết nháp – triển khai ý thành lời; chỉnh sửa – đọc lại và thay chỗ chưa đạt. Bài 5: dàn ý gồm bốn phần như Phiếu học tập số 2, mỗi phần có lí lẽ và bằng chứng riêng, không chép bài mẫu.

Nhận ra lỗi chung chung trong đoạn văn, sửa được đoạn văn bằng chi tiết cụ thể và góp ý bạn bằng nhận xét gắn với chỗ cụ thể.

Bài 6 và bài 7 trong sách giáo khoa. Bài 6 là chấm điểm bài mẫu theo thang 10 điểm (quan niệm và lập trường 2 điểm; lí lẽ có quan hệ 3 điểm; ví dụ phù hợp, thừa nhận giới hạn, không công kích 3 điểm; tổ chức, diễn đạt 2 điểm). Bài 7: chọn một đoạn chung chung trong bản nháp, viết lại và giải thích thay đổi. Bài 8: đổi bài với bạn, ghi hai nhận xét gắn chỗ cụ thể, sau đó nộp bản chỉnh cuối.

Bài 6: chấm theo thang 10 điểm gồm các tiêu chí đã nêu, chấp nhận cách hiểu khác có căn cứ. Bài 7: ví dụ sửa câu chung chung 'Tóm tắt chỉ là thứ đọc cho qua' thành 'Bản tóm tắt cho biết nhân vật đã khóc, nhưng không cho biết cảm giác trước và sau giọt nước mắt ấy'; giải thích: chi tiết cụ thể làm lí lẽ có bằng chứng và tôn trọng người đọc. Bài 8: hai nhận xét gắn chỗ cụ thể (ví dụ: 'Đoạn thứ hai thiếu ví dụ'); bản chỉnh cuối đầy đủ kèm giải thích một góp ý tiếp nhận hoặc không tiếp nhận.

Vận dụng cách phản biện công bằng để viết đoạn văn về một quan niệm gặp trong đời sống học đường.

HS chọn một quan niệm thường gặp trong đời sống học đường (ví dụ: học thuộc lòng bài là đủ để hiểu bài). Viết một đoạn văn khoảng 8 đến 10 câu gồm: nêu quan niệm và lập trường; một lí lẽ kèm ví dụ cụ thể; một câu thừa nhận phần đúng và một câu nêu cách hiểu hợp lí hơn. GV đặt câu hỏi: Ví dụ em đưa ra có kiểm chứng được không? Em đã tránh công kích người có quan niệm đó chưa?

Đoạn văn 8 đến 10 câu, có đủ bốn thành phần: quan niệm và lập trường; lí lẽ kèm ví dụ cụ thể; thừa nhận phần đúng; cách hiểu hợp lí hơn. Không có lời lẽ công kích người khác. Đoạn văn được GV đọc nhanh và nhận xét ở mức đạt hoặc chưa đạt theo các tiêu chí của bài.