Giáo án Nói với con

a) Huy động trải nghiệm của HS về lời dặn của người thân khi các em bắt đầu một việc mới; xác định vấn đề và nhiệm vụ học tập của bài.

GV chiếu câu hỏi: “Em còn nhớ lời dặn nào của cha mẹ, ông bà khi em bắt đầu một việc lớn lần đầu tiên? Lời dặn ấy gợi cho em điều gì về gia đình và quê hương?” HS suy nghĩ 2 phút, chia sẻ theo cặp đôi trong 3 phút, sau đó 2–3 HS trình bày trước lớp.

Dự kiến HS nêu: “Mẹ dặn con phải biết ơn những người đã nuôi con khôn lớn”; “Ông bảo dù đi đâu cũng nhớ về nơi mình sinh ra”. Lớp ghi nhanh lên bảng hai ý: lời dặn gắn với gia đình và gắn với quê hương. Từ đó xác định câu hỏi của bài: Lời cha trong Nói với con gắn bản thân người con với nguồn cội như thế nào?

a) Nêu được thể loại nguyên tác và phân biệt với bản tóm lược; trình bày được mạch ý ba bước của lời cha.

GV nêu lưu ý: bản tóm lược và bình giải do nhóm biên soạn viết mới, không phải nguyên văn tác phẩm; ghi chú thể loại cho biết nguyên tác là thơ tự do. Nhóm 4 HS dùng kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS đọc một đoạn của bản tóm lược, ghi ý chính vào ô của mình trên khăn; sau đó cả nhóm thống nhất 3 ý lớn và sắp xếp theo thứ tự. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Nguyên tác Nói với con thuộc thể loại nào? Vì sao bản tóm lược này không giữ được thể thơ? (2) Lời cha mở đầu từ đâu và kết thúc bằng điều gì?

Dự kiến kết quả nhóm: Nguyên tác là thơ tự do; bản tóm lược là văn xuôi nên không giữ được thể thơ hay lời kể. Mạch ý ba bước: (1) Nhắc tình yêu gia đình, bắt đầu từ mái ấm và những bước trưởng thành đầu tiên; (2) Gợi phẩm chất quê hương, mở ra từ gia đình đến những người cùng xứ sở; (3) Dặn con vững vàng khi bước vào đời: nhớ nguồn, giữ nghị lực, tự trọng và sống xứng đáng. HS rút ra kiến thức: Đọc tóm lược để nắm mạch ý, nhưng không xem bản tóm lược là lời tác giả.

a) Phân tích được giọng tâm tình, hình ảnh cụ thể, các đối lập và niềm tự hào quê hương; biết nhận xét phải có chi tiết hỗ trợ.

Nhóm làm Phiếu học tập số 1 (sổ đọc ba cột: chi tiết – nhận xét – lí giải). Mỗi nhóm chọn ít nhất 4 nội dung: giọng tâm tình và lời nhắn nhủ; hình ảnh lao động, phong tục, thiên nhiên; đối lập giữa điều kiện vật chất khó khăn và sức sống tinh thần; tự hào quê hương không xem thường nơi khác. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Chi tiết nào cho thấy lời dặn có gốc rễ văn hóa? (2) Vì sao đối lập vật chất – tinh thần làm rõ phẩm chất, mà không phải là ca ngợi nghèo khó? (3) Nhận xét của em đã có chi tiết hỗ trợ chưa?

Ví dụ một dòng trong phiếu: Chi tiết: lời dặn gắn sức sống con người với quê hương và gia đình. Nhận xét: Giọng tâm tình kết hợp lời nhắn nhủ tạo sự gần gũi. Lí giải: Người nghe được nói như người thân trong nhà, nên lời dặn dễ đi vào lòng. Các nhóm hoàn thành ít nhất 4 dòng; mỗi nhận xét đều đối chiếu được với một chi tiết trong bản tóm lược. HS rút ra: nhận xét văn học phải dựa vào chi tiết; tự hào quê hương hướng tới sống có cốt cách, không xem thường nơi khác.

a) Vận dụng kiến thức về thể loại, mạch ý và nhận xét có căn cứ để làm các bài tập trắc nghiệm, đúng – sai và sắp xếp.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp đôi, sau đó mở trang bài học NeoEdu để làm thêm bài tập tương tác. Các câu hỏi gồm: (1) Nguyên tác Nói với con thuộc dạng nào? (2) Nhận định nào khái quát đúng trọng tâm văn bản? (3) Xét các nhận định a, b, c có đúng với bản tóm lược không? (4) Sắp xếp ba bước theo mạch trình bày. (5) Chọn hai nhận xét được bản tóm lược hỗ trợ.

Đáp án: (1) B. thơ tự do – ghi chú xác định nguyên tác là thơ tự do, không suy từ hình thức văn xuôi của bản tóm lược. (2) A. nguồn cội nâng đỡ nghị lực và lòng tự trọng. (3) a) Đúng: lời dặn gắn sức sống con người với quê hương và gia đình. b) Sai: tự hào quê hương không đồng nghĩa xem thường người ở nơi khác. c) Sai: lời cha không chỉ ca ngợi khó nghèo như đích sống cần giữ mãi. (4) Nhắc tình yêu gia đình → Gợi phẩm chất quê hương → Dặn con vững vàng vào đời. (5) A và B. Các nhận định C và D không có căn cứ trong bản tóm lược và bình giải. HS tự chữa, ghi lại lỗi sai (nếu có) vào vở.

a) Viết được đoạn văn 8–10 câu làm rõ chủ đề “nguồn cội nâng đỡ nghị lực và lòng tự trọng”; liên hệ một việc làm cụ thể và nêu giới hạn của liên hệ.

HS viết đoạn 8–10 câu theo gợi ý: (1) nêu đúng chủ đề; (2) dẫn hai chi tiết hoặc khía cạnh chính xác từ văn bản (ví dụ lời dặn gắn sức sống con người với quê hương và gia đình; đối lập giữa điều kiện vật chất khó khăn và sức sống tinh thần); (3) lí giải; (4) đề xuất một việc làm hoặc cách nhìn trong đời sống phù hợp, đồng thời nêu một điểm khác biệt giữa văn học và thực tế. Đoạn văn không kể lại toàn bộ bản tóm lược.

Đoạn văn của HS đạt yêu cầu khi có: chủ đề rõ; hai dẫn chứng chính xác; phần lí giải nối được chi tiết với ý nghĩa; một liên hệ cụ thể (ví dụ: “Em giữ liên lạc với quê ngoại và kể cho em nhỏ nghe về những ngày mùa cùng bà”) và một câu nêu giới hạn (ví dụ: “Đây là cách nhìn gợi ý, không phải thao tác bắt buộc, vì văn bản chỉ nói về tình cảm và phẩm chất”). Tiêu chí tham khảo: đúng chủ đề 2 điểm; hai dẫn chứng đúng 3 điểm; lí giải 3 điểm; tổ chức và ngôn ngữ 2 điểm.