Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 64 – Tập 2

Tạo tình huống để HS nhận ra cùng một từ có thể là thuật ngữ hoặc không, tùy lĩnh vực và ngữ cảnh; từ đó xác định nhiệm vụ tìm hiểu bài.

GV ghi lên bảng hai cụm: “trọng tâm” và “vấn đề trọng tâm”. GV hỏi: “Hai cụm từ có cùng một chữ ‘trọng tâm’. Em nghĩ chữ này có nghĩa giống nhau không? Nếu khác thì khác ở đâu?”. HS nêu ý kiến trong 1 phút, sau đó GV nêu câu hỏi định hướng: “Làm thế nào để biết một từ có phải thuật ngữ hay không?”.

• HS nhận ra “trọng tâm” trong hình học là khái niệm có nghĩa xác định, còn “vấn đề trọng tâm” trong giao tiếp chung chỉ phần quan trọng nhất.
• Nhiệm vụ cần giải quyết: xác định lĩnh vực của từ, biết nghĩa và dấu hiệu nhận biết thuật ngữ trong ngữ cảnh.

HS nhận diện thuật ngữ thuộc lĩnh vực khoa học, phân biệt với từ ngữ biểu cảm và hiểu thuật ngữ cần chính xác, ít sắc thái biểu cảm.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc hai câu:

• Câu 1: “Tam giác này có ba đường trung tuyến.”
• Câu 2: “Em yêu biết bao góc sân nhỏ!”
  Nhiệm vụ: (1) Các từ “tam giác”, “trung tuyến” thuộc lĩnh vực nào? (2) Câu 2 có từ nào bộc lộ cảm xúc? Dấu hiệu nào cho thấy điều đó? (3) Trong “trọng tâm” hình học, từ nào cần hiểu theo nghĩa khái niệm, không hiểu theo nghĩa biểu cảm?

• Thuật ngữ: “tam giác”, “trung tuyến” thuộc khái niệm hình học; biểu thị khái niệm chính xác, ít sắc thái biểu cảm.
• Từ ngữ biểu cảm: “yêu biết bao” và dấu cảm “!” bộc lộ yêu mến; câu này dùng để gợi cảm xúc, không dùng để định nghĩa.
• Kết luận: “Trọng tâm” trong hình học là thuật ngữ, cần hiểu theo khái niệm; “vấn đề trọng tâm” trong giao tiếp chung không phải thuật ngữ.
• Ghi nhớ: Thuật ngữ biểu thị khái niệm của lĩnh vực khoa học, công nghệ hoặc chuyên môn; trong ngữ cảnh xác định, thuật ngữ cần chính xác và ít sắc thái biểu cảm.

HS nắm cách xác định thuật ngữ (lĩnh vực, định nghĩa), cách giải thích đơn giản cho người chưa biết và nguyên tắc không thay thuật ngữ bằng từ sai nghĩa.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm nhận Phiếu học tập số 1 và trả lời các câu hỏi:
(1) Không phải từ khó hay từ Hán Việt nào cũng là thuật ngữ; em hãy nêu dấu hiệu nhận biết.
(2) Đọc ví dụ “quang hợp”: vì sao khi giải thích cho bạn cần vừa ngắn gọn vừa không sai nghĩa?
(3) Vì sao không nên thay thuật ngữ bằng một từ nghe hay nhưng sai nghĩa?
(4) Quan niệm sai thường gặp: phân biệt dữ kiện trong văn bản, suy luận có căn cứ và ý kiến riêng; không biến suy đoán thành sự kiện.

• Dấu hiệu nhận biết thuật ngữ: có lĩnh vực xác định (khoa học, công nghệ, chuyên môn) và có định nghĩa rõ; từ khó hay Hán Việt chưa chắc là thuật ngữ.
• Giải thích “quang hợp” ngắn gọn, đúng: quang hợp là quá trình sinh vật như cây xanh dùng năng lượng ánh sáng tạo chất hữu cơ từ các chất vô cơ thích hợp. Ở mức lớp học có thể nói cây dùng ánh sáng, nước và khí carbon dioxide để tạo chất dinh dưỡng; không nói cây ăn ánh sáng theo nghĩa đen.
• Không thay thuật ngữ bằng từ nghe hay nhưng sai nghĩa, vì làm người đọc hiểu sai khái niệm.
• Khi viết cho người chưa biết: giải thích đơn giản một lần rồi dùng nhất quán trong cả bài.
• Không biến suy đoán thành sự kiện.

Củng cố nhận diện thuật ngữ, từ ngữ biểu cảm và đặc điểm của thuật ngữ qua bài tập trắc nghiệm và ghép.

HS làm bài tập 1 đến 5 trong Phiếu học tập số 2 (hoặc trên học liệu NeoEdu). Bài 1: Trong “tam giác có ba đường trung tuyến”, thuật ngữ thuộc: A. thời trang; B. nghệ thuật biểu diễn; C. toán học; D. ẩm thực. Bài 2: Đặc điểm cần ưu tiên của thuật ngữ là: A. chỉ dùng khi nói bí mật; B. chính xác trong lĩnh vực; C. càng cảm xúc càng đúng; D. càng dài càng tốt. Bài 3: “Trọng tâm bài nói” có nhất thiết là trọng tâm hình học không? A. không, cần ngữ cảnh; B. có, mọi lần cùng nghĩa; C. chỉ khi viết hoa; D. chỉ khi có số. Bài 4: Đánh giá: a) thuật ngữ – tên khái niệm chuyên môn; b) từ ngữ biểu cảm – tên khái niệm chuyên môn. Bài 5: Ghép hiện tượng với ý nghĩa hoặc chức năng.

• Bài 1: C (Tam giác, trung tuyến là khái niệm hình học).
• Bài 2: B (Thuật ngữ phục vụ biểu thị khái niệm rõ).
• Bài 3: A (Bài nói dùng trọng tâm theo nghĩa phần quan trọng).
• Bài 4: a) Đúng; b) Sai (quan hệ đúng: từ ngữ biểu cảm – gợi thái độ hoặc cảm xúc).
• Bài 5: thuật ngữ → tên khái niệm chuyên môn; từ ngữ biểu cảm → gợi thái độ hoặc cảm xúc.

HS vận dụng kiến thức để giải thích tác dụng của thuật ngữ trong câu và đưa ra ví dụ mới phân biệt hai nhóm từ.

HS làm bài 6 và 8 theo cặp đôi:

• Bài 6: Giải thích thuật ngữ “quang hợp” cho bạn theo cách ngắn, không đánh đổi độ đúng.
• Bài 8: Bổ sung lời giải cho ví dụ: “Trong ‘tam giác có ba đường trung tuyến’, thuật ngữ thuộc: …” (không chỉ gọi tên, cần giải thích tác dụng).
  Bài 7 (viết ví dụ mới cho hai mục đầu của bảng ghép) được giao làm ở phần vận dụng.

• Bài 6 (gợi ý): Quang hợp là quá trình sinh vật như cây xanh dùng năng lượng ánh sáng tạo chất hữu cơ từ các chất vô cơ thích hợp; ở lớp học có thể nói cây dùng ánh sáng, nước và khí carbon dioxide để tạo chất dinh dưỡng.
• Bài 8 (gợi ý): Thuật ngữ thuộc lĩnh vực toán học, cụ thể là khái niệm hình học “tam giác” và “trung tuyến”. Tác dụng: nối kết luận này với mục đích câu, giúp người nghe hiểu đúng khái niệm, không bị hiểu theo nghĩa thông thường.
• Tiêu chí chấm: kết luận đúng (2 điểm), dẫn chi tiết (3 điểm), phân tích tác dụng (4 điểm), rõ lời (1 điểm).

HS vận dụng cách xác định lĩnh vực, giải thích đơn giản và phân biệt thuật ngữ với từ ngữ biểu cảm trong một tình huống giao tiếp thực tế.

Mỗi HS viết đoạn 4–5 câu để giới thiệu cho bạn cùng lớp một thuật ngữ thuộc môn học em đã học (ví dụ: Toán, Khoa học tự nhiên, Tin học). Yêu cầu: (1) nêu lĩnh vực của thuật ngữ; (2) giải thích ngắn gọn, đúng nghĩa; (3) viết thêm một câu có từ ngữ biểu cảm để so sánh với cách dùng thuật ngữ; (4) ghi rõ điểm khác nhau. Phần bài 7 (viết hai ví dụ mới cho hai mục đầu của bảng ghép, không chép lại ví dụ trong bài) làm ở nhà nếu chưa kịp.

• Đoạn văn 4–5 câu, có đủ lĩnh vực, giải thích đúng nghĩa, câu ví dụ biểu cảm và phần so sánh.
• Tiêu chí: sử dụng đúng thuật ngữ (4 điểm), giải thích đúng dấu hiệu, ngữ cảnh (3 điểm), phân biệt ý nghĩa hoặc chức năng (2 điểm), diễn đạt (1 điểm).