Giáo án Tri thức ngữ văn trang 55 – Tập 2

HS nhận ra trong một câu nói có phần khẳng định, phần giải thích và phần minh họa, từ đó thấy cần có các khái niệm để nói chính xác khi đọc và viết.

GV trình chiếu câu: “Đọc nhiều sách là đủ để trở thành người giỏi.” GV đặt câu hỏi: (1) Người nói khẳng định điều gì? (2) Nếu muốn thuyết phục bạn, người nói cần giải thích thêm điều gì? (3) Một ví dụ thực tế nào có thể làm câu nói đáng tin hơn?

HS trả lời được: phần khẳng định “đọc nhiều sách là đủ để trở thành người giỏi” là ý kiến; phần giải thích vì sao như vậy là lí lẽ; ví dụ cụ thể (một bạn đọc đều và áp dụng vào học tập) là bằng chứng. HS nêu được: để nói rõ phần nào là ý kiến, phần nào là lí lẽ, cần có khái niệm cụ thể.

HS nêu đúng và phân biệt được ý kiến, lí lẽ, bằng chứng, phản biện theo mục Khái niệm để đọc và viết.

HS đọc mục Khái niệm để đọc và viết trong sách (trang 55 – Tập 2), sau đó làm Phiếu học tập số 1 theo cặp: ghép từng khái niệm với nội dung tương ứng và đặt một ví dụ minh họa cho mỗi khái niệm. GV đặt câu hỏi: “Ý kiến khác lí lẽ ở điểm nào?” và “Bằng chứng khác lí lẽ ở điểm nào?”

Bảng ghép đúng: ý kiến – điều người viết khẳng định hoặc đánh giá; lí lẽ – lời giải thích cho cơ sở của ý kiến; bằng chứng – sự việc hoặc dữ kiện cụ thể hỗ trợ lí lẽ; phản biện – xem xét ý kiến khác bằng lập luận, không công kích người. Kết luận HS rút ra: ý kiến trả lời “điều gì được khẳng định”; lí lẽ trả lời “vì sao có thể tin điều đó”; bằng chứng là sự việc cụ thể làm lí lẽ đáng tin. Ví dụ minh họa do GV gợi ý: ý kiến “Trải nghiệm giúp người ta trưởng thành”; lí lẽ “vì khi tự quyết định, người ta học cách chịu trách nhiệm”; bằng chứng “bạn A tự lập ngân sách cho bữa ăn gia đình trong một tuần”; phản biện “có thể nói thêm rằng không phải trải nghiệm nào cũng giúp trưởng thành nếu không suy ngẫm, nhưng ý kiến này vẫn có giá trị khi có lí lẽ kèm theo”.

HS vận dụng các khái niệm để chỉ ra ý kiến, lí lẽ trong bản tóm lược Bản đồ dẫn đường và lí giải tác dụng của hình ảnh bản đồ.

HS đọc bản tóm lược Bản đồ dẫn đường – Đa-ni-en Gốt-li-ép trong sách và làm Phiếu học tập số 2. GV hướng dẫn: mỗi câu trả lời phải nối với một chi tiết cụ thể trong văn bản rồi lí giải. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Tìm một ý kiến của văn bản. (2) Tìm lí lẽ đi kèm ý kiến ấy. (3) Hình ảnh bản đồ có tác dụng gì với vấn đề được bàn? (4) Vì sao không nên đồng nhất tác giả với mọi người nói trong văn bản?

Đáp án dự kiến: (1) Ý kiến: “Tự chọn hướng đi không đồng nghĩa phủ nhận lời người thân; đó là tiếp nhận có suy xét và chịu trách nhiệm.” (2) Lí lẽ: “Bản đồ tiếp nhận từ người khác có thể có hạn chế, nên mỗi người cần hiểu và xây dựng hướng đi phù hợp.” (3) Hình ảnh bản đồ biến vấn đề trừu tượng (cách nhìn bản thân và định hướng cuộc sống) thành điều dễ hình dung; đây là tác dụng cần phân tích bằng chi tiết cụ thể, không chỉ gọi tên “ẩn dụ”. (4) Văn bản là lời người ông viết cho cháu, mang quan điểm riêng; không nên coi mọi lời trong văn bản là ý của tác giả nếu chưa có căn cứ.

HS củng cố khái niệm qua bài tập trắc nghiệm, ghép đôi, đúng sai và viết nhận xét có căn cứ.

HS làm các bài tập sau trong sách (có đáp án): Bài 1 ghép khái niệm với nội dung. Bài 2, 3, 4 chọn đáp án đúng theo khái niệm “ý kiến”, “lí lẽ”, “bằng chứng”. Bài 5 đúng/sai. Bài 6 đặt câu hỏi phân tích về bản tóm lược. Bài 8 viết nhận xét có căn cứ về bản tóm lược. HS làm nhanh bài 1–5, sau đó làm bài 6 và 8 theo cặp. Có thể kiểm tra thêm bằng bài tập tương tác trên NeoEdu.

Đáp án: Bài 1: ý kiến – điều người viết khẳng định hoặc đánh giá; lí lẽ – lời giải thích cho cơ sở của ý kiến; bằng chứng – sự việc hoặc dữ kiện cụ thể hỗ trợ lí lẽ; phản biện – xem xét ý kiến khác bằng lập luận, không công kích người. Bài 2: A. Bài 3: D. Bài 4: C. Bài 5: a) Đúng; b) Sai (lí lẽ là lời giải thích cho cơ sở của ý kiến, không phải sự việc cụ thể). Bài 6 (câu hỏi mẫu): “Lí lẽ ‘bản đồ tiếp nhận từ người khác có thể có hạn chế’ nối với ý kiến nào về cách sống, và chi tiết nào trong văn bản cho thấy điều đó?” Bài 8 (nhận xét mẫu): “Hình ảnh bản đồ ở đoạn đầu gợi ý điều định hướng con người trong cuộc sống; đoạn sau nói bản đồ tiếp nhận có hạn chế nên mỗi người cần xây dựng hướng đi riêng. Hình ảnh này giúp người đọc hình dung vấn đề trừu tượng là cách nhìn bản thân và thế giới.”

HS vận dụng các khái niệm đã học để viết một đoạn ngắn về một trải nghiệm của bản thân, có ý kiến, lí lẽ, bằng chứng và một phản biện ngắn gọn.

GV giao nhiệm vụ: chọn một trải nghiệm của bản thân (một lần tự làm việc gì đó, một lần thay đổi quyết định) và viết đoạn 5–7 câu gồm: một ý kiến về trải nghiệm đó, một lí lẽ giải thích, một bằng chứng cụ thể và một câu phản biện ngắn (xem xét một cách hiểu khác bằng lập luận). Đoạn viết hoàn thành ở lớp nếu kịp, nếu không hoàn thành ở nhà.

Đoạn văn của HS có đủ bốn thành phần: ý kiến (điều HS khẳng định hoặc đánh giá), lí lẽ (lời giải thích cho ý kiến), bằng chứng (sự việc cụ thể, có thời gian hoặc hành động), phản biện (câu thừa nhận một cách hiểu khác và giải thích vì sao mình vẫn giữ ý kiến, không công kích người). Ví dụ mẫu: “Tự đi chợ giúp em hiểu giá trị của đồng tiền. Vì khi phải tự tính toán, em biết mình cần lập kế hoạch chi tiêu. Tuần trước, em tự mua rau và thịt cho cả nhà, còn lại 20.000 đồng và em ghi lại để rút kinh nghiệm. Có người cho rằng việc này chỉ là giúp việc vặt, nhưng việc vặt ấy vẫn cho em trách nhiệm với quyết định của mình.”