Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 59 – Tập 2

Huy động hiểu biết sẵn có của HS về cách nối các câu; xác định vấn đề học tập là các phép liên kết và cách dùng đại từ.

GV trình chiếu ví dụ: “Nam đọc sách. Cậu ấy ghi lại điều mới.” HS đọc thầm và trả lời câu hỏi: (1) Từ “cậu ấy” đang thay cho ai? (2) Nếu viết lại “Nam đọc sách. Nam ghi lại điều mới” thì câu văn thay đổi thế nào? (3) Vì sao người viết không lặp lại tên “Nam” mà dùng “cậu ấy”?

• Cậu ấy thay Nam; đây là phép thế (dùng từ khác thay cho đối tượng đã biết).
• Viết lại bằng “Nam” lặp lại thì đúng nghĩa nhưng câu nghe nặng nề, lặp máy móc.
• Dùng “cậu ấy” giúp đoạn văn ngắn gọn, mạch lạc, người đọc vẫn hiểu là Nam; đó là lí do vào bài.

HS nêu được ý nghĩa, chức năng của phép lặp, phép thế, phép nối và biết cách nhận diện từng phép qua ví dụ cụ thể.

HS làm việc theo nhóm 4 (kĩ thuật khăn trải bàn). Mỗi nhóm nhận Phiếu học tập số 1 gồm bảng ghép ba phép với ví dụ. Nhóm đọc các ví dụ, xác định phép liên kết trong từng ví dụ và điền vào ô “Tác dụng”. Sau đó, nhóm so sánh và rút ra điều cần lưu ý khi dùng từng phép.

Kết quả nhóm trên khăn trải bàn (nội dung chuẩn):

• Phép lặp: nhắc lại từ ngữ quan trọng để duy trì chủ đề. Ví dụ: “Cây bàng ở góc sân. Cây bàng che mát chỗ đọc sách.” Lưu ý: không lặp máy móc.
• Phép thế: dùng từ khác thay đối tượng đã biết. Ví dụ: “Lan đưa Mai một cuốn sách. Mai cảm ơn bạn ấy.” Lưu ý: ngữ cảnh phải làm rõ người được thay; tránh đại từ khi có nhiều người có thể được chỉ.
• Phép nối: chỉ quan hệ giữa các ý (ví dụ: “tuy nhiên”, “vì vậy”).
• Kết luận chung: Dùng vừa đủ; trọng tâm là người đọc theo được quan hệ giữa các câu, các ý.

HS phân biệt được từ nối tương phản (tuy nhiên) và từ nối lí do – hệ quả (vì vậy); hiểu thứ tự suy luận và phân biệt dữ kiện, suy luận, ý kiến riêng.

GV trình chiếu hai câu: “Cây cần nước. Vì vậy, em tưới cây đều.” và “Bài kiểm tra khó. Tuy nhiên, Nam làm đúng hầu hết câu.” HS trả lời: (1) Quan hệ giữa hai vế trong mỗi câu là gì? (2) Từ nối báo hiệu điều gì? (3) Nếu đổi “tuy nhiên” thành “vì vậy” trong câu thứ hai thì ý nghĩa thay đổi thế nào? Sau đó, HS trao đổi: trong một bài nghị luận, các ý thường được sắp theo thứ tự nào?

• Câu 1: quan hệ lí do – hành động; “vì vậy” báo hệ quả, nhu cầu nước là căn cứ cho việc tưới cây.
• Câu 2: quan hệ tương phản; “tuy nhiên” báo đối lập hoặc hạn chế so với ý trước.
• Đổi “tuy nhiên” thành “vì vậy” thì câu trở nên vô lí, vì không thể suy ra Nam làm đúng là hệ quả của bài khó.
• Thứ tự suy luận khi nghị luận: nêu ý kiến, giải thích, đưa bằng chứng, rút ý. Không bắt buộc đoạn nào cũng theo đúng một khuôn; quan trọng là người đọc theo được quan hệ.
• Phân biệt: dữ kiện là điều có trong văn bản; suy luận phải có căn cứ; ý kiến riêng là quan điểm của người viết. Không biến suy đoán thành sự kiện.

HS củng cố nhận diện phép liên kết và từ nối qua các bài tập 1 đến 5; đối chiếu đáp án và tự sửa lỗi.

HS làm bài tập 1 đến 5 trong sách, GV đưa đề lên máy chiếu hoặc học liệu NeoEdu để HS đối chiếu:

1. “Nam đọc sách. Cậu ấy ghi lại điều mới” có phép: A. gạch đầu dòng; B. thế; C. nói giảm; D. đảo ngữ.
2. Từ nối “tuy nhiên” thường báo: A. sự tương phản hoặc hạn chế; B. kết quả tất yếu; C. thời gian sau ba ngày; D. tên người mới.
3. “Cây cần nước. Vì vậy, em tưới cây đều” quan hệ là: A. đối lập tuyệt đối; B. so sánh giá tiền; C. thứ tự tuổi; D. lí do – hành động/hệ quả.
4. Đánh giá: a) lặp – nhắc từ giữ chủ đề; b) thế – nhắc từ giữ chủ đề. (Đúng/Sai)
5. Ghép: lặp, thế, nối với ý nghĩa hoặc chức năng tương ứng.

Đáp án:

1. B (Cậu ấy thay Nam.)
2. A (Nó điều chỉnh hoặc đối lập ý trước.)
3. D (Nhu cầu nước là căn cứ cho hành động.)
4. a) Đ; b) S (Quan hệ đúng: thế – thay đối tượng đã biết.)
5. lặp → nhắc từ giữ chủ đề; thế → thay đối tượng đã biết; nối → nêu quan hệ giữa ý.

HS sửa được câu có đại từ không rõ nghĩa; viết được ví dụ mới cho phép lặp và phép thế và giải thích điểm khác nhau.

HS làm bài tập 6, 7, 8 theo Phiếu học tập số 2:

• Bài 6: Sửa câu “Lan gặp Mai. Bạn ấy đưa sách cho bạn ấy” để rõ ai làm gì.
• Bài 7: Viết hai ví dụ mới cho phép lặp và phép thế (không chép lại ví dụ trong bài), rồi giải thích điểm khác nhau.
• Bài 8: Bổ sung lời giải cho ví dụ “Nam đọc sách. Cậu ấy ghi lại điều mới” có phép: nêu kết luận, dẫn chi tiết và phân tích tác dụng.

Phiếu học tập số 2 – đáp án gợi ý:

• Bài 6: “Lan gặp Mai và đưa sách cho Mai.” Hoặc “Mai đưa sách cho Lan”, nếu đó là ý định của người viết. Không đủ ngữ cảnh để chọn sự thật; cần hỏi lại người viết rồi dùng tên rõ ràng.
• Bài 7: Ví dụ lặp: “Cây bàng ở góc sân. Cây bàng che mát chỗ đọc sách.” (nhắc từ cây bàng để giữ đối tượng). Ví dụ thế: “Lan đưa Mai một cuốn sách. Mai cảm ơn bạn ấy.” (dùng bạn ấy thay Lan; ngữ cảnh làm rõ người được thay). Điểm khác: lặp giữ nguyên từ, thế thay bằng từ khác; tránh dùng đại từ nếu có thể chỉ nhiều người.
• Bài 8: Cậu ấy thay Nam. Phép thế giúp câu tránh lặp tên, giữ nhịp văn bản và vẫn làm rõ người được nói đến, gắn với ngữ cảnh “đọc sách”.

HS vận dụng ba phép liên kết và từ nối để viết đoạn 3–5 câu về một trải nghiệm đáng nhớ, có quan hệ giữa các ý rõ ràng.

HS viết đoạn ngắn 3–5 câu về một trải nghiệm đáng nhớ (ví dụ: một lần giúp đỡ bạn, một chuyến đi, một buổi học). Đoạn cần có ít nhất một phép lặp, một phép thế và một từ nối (tuy nhiên hoặc vì vậy) đúng nghĩa. Sau khi viết, HS đổi bài với bạn bên cạnh để kiểm tra việc dùng đại từ có rõ người hay không.

Đoạn văn có:

• Ít nhất một phép lặp giữ đối tượng chính (tên người hoặc sự vật trong trải nghiệm).
• Ít nhất một phép thế thay cho đối tượng đã biết, bảo đảm người được thay là rõ ràng.
• Ít nhất một từ nối đúng quan hệ (tương phản hoặc lí do – hệ quả).
• Không có đại từ gây nhầm lẫn khi có nhiều người cùng xuất hiện.