Giáo án Viết bài văn kể lại sự việc có thật liên quan đến một nhân vật lịch sử

Huy động kiến thức nền về một sự kiện lịch sử đã học; giúp HS nhận ra vấn đề của bài: khi kể sự việc có thật, phải dựa vào dữ kiện có nguồn kiểm chứng.

GV chiếu hai câu hỏi: (1) Em đã học sự kiện lịch sử nào có nhân vật, thời gian và địa điểm rõ ràng? (2) Nếu kể lại sự kiện đó, em cần ghi những thông tin nào để người đọc tin được? Có nên thêm lời nói mà ta không biết chắc nhân vật đã nói không? Vì sao?

• HS nêu được ít nhất một sự kiện lịch sử đã học, ví dụ một cuộc kháng chiến, một chuyến đi hoặc một hoạt động của nhân vật lịch sử.
• HS nêu được các yếu tố cần có: nhân vật, thời gian, địa điểm, diễn biến chính.
• HS nhận ra: không nên bịa lời nói hay suy nghĩ của nhân vật vì người đọc sẽ coi đó là sự thật.
• GV ghi tên bài lên bảng: Viết bài văn kể lại sự việc có thật liên quan đến một nhân vật lịch sử.

Nêu được yêu cầu của kiểu bài kể sự việc có thật liên quan đến nhân vật lịch sử; giải thích vì sao không bịa lời thoại, suy nghĩ và phải nhận diện phần tưởng tượng.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Nhóm đọc mục “Kiểu văn bản và cách triển khai” trong sách giáo khoa, thảo luận và ghi kết quả vào 4 ô của khăn trải bàn:

• Ô 1: Chọn sự việc như thế nào?
• Ô 2: Bài viết phải ghi những thông tin nào?
• Ô 3: Điều gì không được làm khi kể sự việc có thật?
• Ô 4: Nếu có phần tưởng tượng thì xử lí thế nào? Bài luyện này ưu tiên điều gì?
  Câu hỏi GV đặt ra: Vì sao phải có nguồn kiểm chứng? Nếu thêm lời thoại không có nguồn thì người đọc hiểu thế nào?

Khăn trải bàn của mỗi nhóm có nội dung dự kiến:

• Ô 1: Chọn sự việc có nguồn kiểm chứng (sách lịch sử, tài liệu tin cậy) và có thể xác định được thời gian, địa điểm.
• Ô 2: Nhân vật, thời gian, địa điểm, diễn biến chính; có thể kể thêm cảm xúc của người viết.
• Ô 3: Không bịa lời thoại, suy nghĩ hay chi tiết như sự thật; không gán nguyên suy nghĩ của người viết vào tâm trí nhân vật lịch sử.
• Ô 4: Phần tưởng tượng (nếu có) phải được nhận diện rõ; trong bài luyện này ưu tiên kể không thêm hội thoại.
  Kết luận chung: Kể sự việc có thật là kể điều có thể kiểm chứng, đồng thời nói rõ đâu là cảm nghĩ của người viết.

Phân biệt được dữ kiện đã kiểm chứng, nhận định và suy đoán, suy nghĩ của người kể trong một bài mẫu hoàn chỉnh.

HS đọc đoạn văn mẫu về việc Nguyễn Tất Thành rời Bến Nhà Rồng ngày 5 tháng 6 năm 1911. HS làm việc theo cặp, điền Phiếu học tập số 1 để phân loại từng câu. GV đặt câu hỏi: Câu nào cho biết dữ kiện đã được giới thiệu trong tài liệu lịch sử? Câu nào là cách nhìn, cảm nghĩ hoặc suy đoán của người kể? Nếu thấy một câu là suy đoán, em có thể nói như thế nào để người đọc hiểu đó là suy đoán?

Phiếu học tập số 1 đã điền:

• Dữ kiện: câu về ngày 5 tháng 6 năm 1911, Bến Nhà Rồng ở Sài Gòn, tàu Amiral Latouche-Tréville; câu về bối cảnh đất nước đang dưới ách thống trị thực dân; câu về công việc lao động trên tàu.
• Nhận định về ý nghĩa sự việc (cần ghi rõ là cách nhìn của người kể): “Sự việc này thường được học như một dấu mốc của quá trình tìm đường cứu nước.”
• Suy đoán về tâm trạng (phải nhận diện là suy đoán): “Mong muốn tìm một hướng giải phóng dân tộc đặt người thanh niên trước một lựa chọn khó.”
• Suy nghĩ của người kể: “Điều khiến em suy nghĩ là bước ra đi gắn với khát vọng tìm hiểu chứ không phải một đáp án đã có sẵn.” và “Nhớ mốc Bến Nhà Rồng, em hiểu thêm giá trị của mục tiêu bền bỉ và việc học từ thực tế.”
  Kết luận: Không biến suy đoán hay cảm nghĩ thành sự kiện; có căn cứ thì ghi nguồn, không có thì nói rõ là cách hiểu của người viết.

Vận dụng được yêu cầu của kiểu bài và quy trình tạo lập văn bản để lập dàn ý cho đề bài về việc Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước năm 1911.

Đề luyện tập 1–4 (trắc nghiệm và sắp xếp):

1. Mục đích trọng tâm của kiểu viết trong bài là gì? A. kể sự việc lịch sử có kiểm chứng; B. chỉ chép lại một bài mẫu; C. tăng số chữ dù không thêm ý; D. gán mọi suy đoán thành sự thật.
2. Cách sử dụng bài mẫu phù hợp là: A. đổi tên rồi nhận là trải nghiệm của mình; B. học cách tổ chức, chọn nội dung riêng và kiểm tra; C. chép mọi câu cho đủ độ dài; D. bỏ mọi bước sửa.
3. Sắp xếp quy trình tạo lập văn bản.
4. Ghép bước viết với việc cần làm: lập ý, viết nháp, chỉnh sửa.
   Đề bài 5: Lập dàn ý cho nhiệm vụ “Kể việc Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước năm 1911, phân biệt dữ kiện với suy nghĩ của người kể.” HS làm cá nhân phần 1–4, sau đó làm nhóm đôi phần 5.

Đáp án:

1. A – kể sự việc lịch sử có kiểm chứng.
2. B – học cách tổ chức, chọn nội dung riêng và kiểm tra; bài mẫu không thay thế sản phẩm độc lập.
3. Xác định mục đích và người đọc → Chọn thông tin, lập ý → Viết bản nháp → Đối chiếu yêu cầu và sửa.
4. Lập ý – chọn và sắp thông tin trước khi viết; viết nháp – triển khai ý thành lời; chỉnh sửa – đọc lại và thay chỗ chưa đạt.
   Dàn ý mẫu (đề 5):

• Mở đầu: đất nước dưới ách thống trị thực dân; người thanh niên Nguyễn Tất Thành tìm đường ra đi.
• Diễn biến: ngày 5 tháng 6 năm 1911, từ Bến Nhà Rồng ở Sài Gòn, rời Việt Nam trên tàu Amiral Latouche-Tréville; trên tàu làm công việc lao động.
• Ý nghĩa theo cách nhìn của người kể (ghi rõ là cách hiểu của người viết): dấu mốc của quá trình tìm đường cứu nước, gắn với khát vọng tìm hiểu.
• Kết: nêu cảm nghĩ của người viết, tách bạch với dữ kiện.

Vận dụng kiến thức để viết một đoạn bài kể sự việc có thật; tự kiểm tra và góp ý cho bài bạn theo tiêu chí; hoàn thiện bài ở nhà.

HS viết đoạn mở đầu và đoạn kể diễn biến (khoảng 6–8 câu) theo dàn ý đã lập, với đề: Kể việc Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước năm 1911, phân biệt dữ kiện với suy nghĩ của người kể. Sau đó đổi bài với bạn cùng bàn, dùng Phiếu đánh giá bài bạn (Phiếu học tập số 2) để nhận xét hai điểm cụ thể. Tự kiểm: đã đúng mục đích kể sự việc lịch sử có kiểm chứng chưa? Thông tin nào cần kiểm chứng? Có câu nào chỉ lặp?
Phiếu học tập số 2 có tiêu chí: nhân vật, sự việc và nguồn (2 điểm); mốc và diễn biến đúng dữ kiện (3 điểm); kể có trình tự, phân biệt cảm nghĩ với dữ kiện, không bịa lời (3 điểm); diễn đạt (2 điểm).
Bài về nhà: hoàn thiện toàn bài, tự tìm nguồn kiểm chứng (sách giáo khoa Lịch sử, trang bài học NeoEdu).

• Đoạn viết của HS có đủ nhân vật, thời gian, địa điểm, diễn biến chính; có ít nhất một câu thể hiện cảm nghĩ được nêu rõ là của người viết.
• Mỗi HS ghi hai nhận xét gắn với chỗ cụ thể trong bài bạn (ví dụ: “Câu thứ hai thiếu địa điểm, nên bổ sung Bến Nhà Rồng ở Sài Gòn”).
• Bản chỉnh cuối (ở nhà): bài hoàn chỉnh; HS giải thích một góp ý đã tiếp nhận hoặc không tiếp nhận, dựa trên yêu cầu của đề.
• Sản phẩm cuối: một bài kể sự việc có thật, phân biệt rõ dữ kiện và suy nghĩ người kể, có nguồn kiểm chứng.