Giáo án Tri thức ngữ văn trang 26 – Tập 2

Huy động vốn hiểu biết và trải nghiệm đọc truyện viễn tưởng của HS; nhận ra rằng truyện có thể tưởng tượng nhưng vẫn khiến người đọc tin vì có chi tiết hợp lí, từ đó dẫn vào bài học.

GV chiếu hình ảnh một con tàu ngầm nổi lên giữa biển và hỏi: “Nếu đọc một truyện mà con vật lạ dưới biển hóa ra là tàu ngầm, em thấy hấp dẫn ở điều gì? Điều gì khiến em tin câu chuyện có thể xảy ra?” HS trả lời nhanh cá nhân, sau đó GV nêu nhiệm vụ của bài: tìm hiểu bốn khái niệm để đọc và viết về thế giới viễn tưởng.

• Một vài ý kiến cá nhân của HS về sức hấp dẫn của truyện viễn tưởng (bí ẩn, sự bất ngờ, cách lí giải).
• HS xác định được nhiệm vụ học tập: nắm vững bốn khái niệm và biết dùng chúng để đọc, phân tích văn bản.

HS nêu đúng nội dung của bốn khái niệm và phân biệt được chúng với nhau.

Nhóm 4 HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 dựa trên phần “Khái niệm để đọc và viết” trong SGK trang 26 và bài giảng trên NeoEdu. Yêu cầu:

• Đọc phần khái niệm, ghi lại nội dung từng khái niệm bằng lời của nhóm.
• Ghép mỗi khái niệm với một ví dụ tự đặt (ví dụ: một truyện có tàu vũ trụ, một truyện có ngôi làng do tác giả hư cấu, một đoạn có chi tiết gợi tri thức, một bản tin về sự kiện có thể kiểm chứng).
• Trả lời câu hỏi: “Vì sao khoa học viễn tưởng khác với không gian hư cấu?”

• Bảng khái niệm (đáp án chuẩn):
  • Khoa học viễn tưởng: tưởng tượng về khám phá, công nghệ trong logic gợi khoa học.
  • Không gian hư cấu: không gian do tác phẩm xây dựng, không mặc nhiên là thật.
  • Chi tiết khoa học: yếu tố gợi tri thức giúp tưởng tượng có cơ sở.
  • Văn bản thông tin: văn bản chủ yếu cung cấp điều có thể kiểm chứng.
• Ý chính: khoa học viễn tưởng là một kiểu tưởng tượng có logic khoa học; không gian hư cấu là nơi chốn do tác phẩm tạo ra, có thể thuộc nhiều loại truyện, không nhất thiết là viễn tưởng.

HS vận dụng khái niệm khoa học viễn tưởng và chi tiết khoa học để chỉ ra cách truyện tạo quá trình từ đoán sai đến phát hiện và lí giải tác dụng của các chi tiết.

Nhóm đọc bản tóm lược “Cuộc chạm trán trên đại dương” (Giuyn Véc-nơ) trong SGK và hoàn thành Phiếu học tập số 2:

• Câu 1: Vật thể lạ ban đầu được nghĩ là gì? Sau đó được nhận ra là gì?
• Câu 2: Tìm ít nhất hai chi tiết về ánh sáng, chuyển động, bề mặt hoặc cấu tạo. Mỗi chi tiết khiến em tin điều gì?
• Câu 3: Điểm nhìn người quan sát tạo ra quá trình nào trong truyện?
• Câu 4: Vì sao có thể nói truyện thuộc khoa học viễn tưởng nhưng không phải là bản tin khẳng định mọi công nghệ đã có thật?

• Câu 1: Ban đầu bị tưởng là sinh vật biển khổng lồ; sau đó phát hiện có bề mặt và cấu tạo khác cơ thể động vật, đó là một con tàu ngầm.
• Câu 2: Chi tiết về bề mặt và cấu tạo không giống cơ thể động vật làm người đọc nghi ngờ lời giải ban đầu; chi tiết về ánh sáng và chuyển động khiến vật thể có vẻ hợp lí khoa học.
• Câu 3: Quá trình từ đoán sai tới phát hiện dần dần qua quan sát.
• Câu 4: Truyện dựa trên tưởng tượng có logic khoa học, khác bản tin ở chỗ không khẳng định mọi công nghệ đã có thật lúc sáng tác; sức hấp dẫn nằm ở bí ẩn và cách lí giải.

HS củng cố và kiểm tra khả năng nhận diện đúng nội dung của các khái niệm.

HS làm cá nhân các bài tập 1–5 trong SGK (ghép khái niệm, trắc nghiệm chọn đáp án, đúng/sai). Sau đó cặp đôi đối chiếu đáp án và giải thích ngắn lí do chọn.

• Bài 1: Ghép khái niệm với nội dung.
• Bài 2, 3, 4: Chọn khái niệm đúng với nội dung cho sẵn (khoa học viễn tưởng, không gian hư cấu, chi tiết khoa học).
• Bài 5: Xác định đúng/sai các câu a) và b).

• Bài 1: khoa học viễn tưởng – tưởng tượng về khám phá, công nghệ trong logic gợi khoa học; không gian hư cấu – không gian do tác phẩm xây dựng, không mặc nhiên là thật; chi tiết khoa học – yếu tố gợi tri thức giúp tưởng tượng có cơ sở; văn bản thông tin – văn bản chủ yếu cung cấp điều có thể kiểm chứng.
• Bài 2: Đáp án B (khoa học viễn tưởng được hiểu là tưởng tượng về khám phá, công nghệ trong logic gợi khoa học).
• Bài 3: Đáp án A (không gian hư cấu là không gian do tác phẩm xây dựng, không mặc nhiên là thật).
• Bài 4: Đáp án D (chi tiết khoa học là yếu tố gợi tri thức giúp tưởng tượng có cơ sở).
• Bài 5: a) Đ; b) S (câu b sai vì yếu tố gợi tri thức giúp tưởng tượng có cơ sở là chi tiết khoa học; không gian hư cấu là không gian do tác phẩm xây dựng, không mặc nhiên là thật).

HS vận dụng khái niệm để đặt câu hỏi phân tích có căn cứ và giải thích sự khác nhau giữa hai khái niệm bằng ví dụ riêng.

HS làm bài 6 và bài 7 trong SGK:

• Bài 6: Đọc bản tóm lược “Cuộc chạm trán trên đại dương”, vận dụng một khái niệm để đặt một câu hỏi phân tích về một chi tiết thật trong bản tóm lược.
• Bài 7: Giải thích sự khác nhau giữa khoa học viễn tưởng và không gian hư cấu, mỗi khái niệm có một ví dụ riêng.

• Bài 6 (gợi ý): “Vì sao chi tiết bề mặt và cấu tạo khác cơ thể động vật lại giúp người đọc nhận ra vật thể là tàu ngầm?” Câu hỏi cần dùng khái niệm chi tiết khoa học hoặc khoa học viễn tưởng và bám vào một chi tiết có trong bản tóm lược.
• Bài 7 (gợi ý): Khoa học viễn tưởng là một kiểu truyện tưởng tượng gắn khám phá, công nghệ với logic gợi khoa học; không gian hư cấu là nơi chốn do tác phẩm tạo ra, có thể thuộc nhiều thể loại. Ví dụ: tàu ngầm bí ẩn trong truyện Véc-nơ thuộc khoa học viễn tưởng; ngôi làng thần kì do em tự đặt là không gian hư cấu nhưng không phải khoa học viễn tưởng.

HS vận dụng bốn khái niệm để viết một đoạn nhận xét có căn cứ về một truyện viễn tưởng em đã đọc hoặc bản tóm lược đã học, tránh dùng khái niệm như nhãn có sẵn.

Bài tập 8 trong SGK: Viết một đoạn nhận xét (khoảng 6–8 câu) về bản tóm lược “Cuộc chạm trán trên đại dương”. Đoạn văn cần nêu nhận xét, chỉ ra ít nhất một chi tiết, lí giải tác dụng của chi tiết và diễn đạt mạch lạc. Với HS khá giỏi, GV khuyến khích chọn thêm một truyện viễn tưởng khác đã đọc để so sánh. Đây là nhiệm vụ có thể hoàn thành ở nhà nếu không đủ thời gian.

• Một đoạn nhận xét mẫu: “Truyện Cuộc chạm trán trên đại dương thuộc khoa học viễn tưởng vì tưởng tượng về một con tàu ngầm được xây dựng dựa trên logic khoa học. Chi tiết bề mặt và cấu tạo không giống cơ thể động vật khiến người đọc từ chỗ tin vật thể là sinh vật biển chuyển sang nhận ra đó là tàu ngầm. Nhờ vậy, sức hấp dẫn của truyện nằm ở quá trình quan sát và lí giải dần dần, chứ không phải ở việc khẳng định mọi công nghệ đã có thật.”
• Tiêu chí: có nhận xét rõ ràng; có chi tiết cụ thể từ văn bản; có lí giải tác dụng; dùng đúng khái niệm, không chỉ gọi tên.