Giáo án Cuộc chạm trán trên đại dương

Huy động hiểu biết và trải nghiệm của HS về sự tò mò khi gặp điều chưa biết; tạo tâm thế đọc để theo dõi quá trình từ đoán sai tới phát hiện.

GV đọc cho HS nghe đoạn mô tả giả định: “Trên mặt biển xuất hiện một vật thể dài, nhấp nhô theo sóng, di chuyển khác thường, không ai biết là gì.” Sau đó GV đặt câu hỏi: Nếu em là người quan sát trên tàu, em đoán vật đó là gì? Điều gì khiến em nghĩ như vậy? Điều gì sẽ giúp em kiểm chứng phỏng đoán của mình?

Mỗi HS nêu được ít nhất hai phỏng đoán khác nhau (ví dụ: sinh vật biển lớn, vật do con người chế tạo) kèm căn cứ là đặc điểm bề ngoài hoặc chuyển động. GV chốt: phỏng đoán ban đầu có thể sai; muốn biết đúng sai phải quan sát thêm, đó chính là cách mở đường cho khám phá.

Nhận biết cốt truyện được tổ chức theo quá trình quan sát và giải thích dần; hiểu vai trò điểm nhìn người quan sát trong việc tạo quá trình từ đoán sai tới phát hiện.

HS đọc bản tóm lược theo nhóm 4 người (có thể đọc thầm kết hợp GV đọc mẫu đoạn đầu). Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1: sắp xếp ba bước theo mạch trình bày của bản tóm lược (Nhìn vật thể như sinh vật lạ; Xảy ra chạm trán trên biển; Nhận ra cấu tạo tàu ngầm). Sau đó trả lời: Ban đầu người trên tàu nghĩ vật thể là gì? Điều gì khiến họ thay đổi suy nghĩ? Cái lạ được giải thích dần qua những gì?

Sơ đồ ba bước: (1) Nhìn vật thể như sinh vật lạ, bị tưởng là sinh vật biển khổng lồ; (2) Xảy ra chạm trán và các biến cố trên biển; (3) Nhận ra vật thể có bề mặt và cấu tạo khác cơ thể động vật, đó là một con tàu ngầm. Kết luận HS rút ra: bản tóm lược kể theo quá trình quan sát, cái lạ được giải thích dần qua quan sát, điểm nhìn người quan sát tạo quá trình từ đoán sai tới phát hiện.

Phân tích được tác dụng của các chi tiết về ánh sáng, chuyển động, bề mặt và cấu tạo trong việc làm cho yếu tố tưởng tượng có vẻ hợp lí khoa học.

Cặp đôi đọc lại văn bản, tìm các chi tiết liên quan đến ánh sáng, chuyển động, bề mặt và cấu tạo của vật thể rồi điền vào Phiếu học tập số 2 (bảng ba cột: chi tiết – nhận xét – lí giải). GV đặt câu hỏi: Chi tiết này cho thấy vật thể là gì? Nhận xét em nêu có được chi tiết hỗ trợ không? Vì sao các chi tiết ấy làm câu chuyện có vẻ hợp lí khoa học?

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh với ít nhất ba dòng. Ví dụ dòng đúng: chi tiết về bề mặt và cấu tạo khác cơ thể động vật → nhận xét: vật thể không phải sinh vật sống → lí giải: quan sát cụ thể làm người đọc tin vào lời giải thích khoa học. Kết luận HS rút ra: yếu tố tưởng tượng có vẻ hợp lí nhờ quan sát cụ thể, nhưng không phải bản tin khẳng định mọi công nghệ đã có thật.

Nhận biết thể loại truyện khoa học viễn tưởng; hiểu sức hấp dẫn của tác phẩm nằm ở bí ẩn và cách lí giải; phân biệt với bản tin khoa học.

HS làm việc cặp đôi theo kĩ thuật Think – Pair – Share: (1) Ghi chú về nguyên tác cho biết tác phẩm thuộc thể loại nào? (2) Vì sao không nên coi truyện là bản tin khẳng định mọi công nghệ trong truyện đã có thật? (3) Điều gì làm em muốn đọc tiếp? Sức hấp dẫn nằm ở đâu?

HS nêu được: tác phẩm là truyện khoa học viễn tưởng; truyện có thể dùng tưởng tượng về công nghệ, không phải thông tin xác thực về thời điểm sáng tác; sức hấp dẫn nằm cả ở bí ẩn và ở cách lí giải dần dần. Kết luận: đọc khoa học viễn tưởng cần phân biệt tưởng tượng với thông tin khoa học đã được kiểm chứng.

Củng cố nhận biết thể loại, nội dung trọng tâm và cách kiểm tra nhận xét bằng chi tiết trong văn bản.

Nhóm 4 HS làm Phiếu học tập số 3 theo hình thức trò chơi “Ai nhanh – ai đúng”: mỗi nhóm nhận các câu hỏi trắc nghiệm và đúng – sai, thảo luận có căn cứ rồi ghi đáp án. Các câu gồm: (1) Theo ghi chú về nguyên tác, tác phẩm thuộc dạng nào: A. truyện ngắn; B. thơ năm chữ; C. tản văn; D. truyện khoa học viễn tưởng? (2) Nhận định nào khái quát đúng trọng tâm văn bản: A. học từ thiên nhiên và kinh nghiệm của người lao động; B. vẻ đẹp lao động và sự chung sức; C. tò mò và quan sát mở đường khám phá; D. lòng trắc ẩn với những sinh linh nhỏ bé? (3) Xét các nhận định: a) Vật thể tưởng là động vật được nhận ra có cấu tạo nhân tạo; b) Vật thể lạ cuối cùng được khẳng định là động vật biển; c) Các chi tiết quan sát không tham gia giải quyết bí ẩn. (4) Sắp xếp ba bước theo mạch bản tóm lược: Nhận ra cấu tạo tàu ngầm; Nhìn vật thể như sinh vật lạ; Xảy ra chạm trán trên biển. (5) Chọn hai nhận xét được bản tóm lược hỗ trợ: A. tò mò và quan sát mở đường khám phá; B. Vật thể tưởng là động vật được nhận ra có cấu tạo nhân tạo; C. Vật thể lạ cuối cùng được khẳng định là động vật biển; D. Các chi tiết quan sát không tham gia giải quyết bí ẩn.

Đáp án: (1) D; (2) C; (3) a – Đúng (ngữ liệu hỗ trợ); b – Sai (vật thể là con tàu ngầm, không phải động vật biển); c – Sai (các chi tiết quan sát góp phần giải quyết bí ẩn); (4) Nhìn vật thể như sinh vật lạ → Xảy ra chạm trán trên biển → Nhận ra cấu tạo tàu ngầm; (5) A và B. Mỗi đáp án sai cần nêu lí do dựa trên chi tiết trong văn bản.

Liên hệ chủ đề tò mò và quan sát mở đường khám phá với đời sống của HS; nhận ra giới hạn của liên hệ khi đọc văn học.

Mỗi HS viết 5–7 câu để trả lời: Từ chi tiết Vật thể tưởng là động vật được nhận ra có cấu tạo nhân tạo, em có thể đề xuất một việc làm hoặc cách nhìn nào trong đời sống phù hợp với tò mò và quan sát mở đường khám phá? Nêu rõ điểm giống và điểm khác giữa tình huống của em với câu chuyện. Lưu ý: truyện không phải là hướng dẫn thao tác.

Đoạn viết 5–7 câu gồm: một tình huống thật và việc làm cụ thể (ví dụ: quan sát kĩ một hiện tượng trong sân trường, ghi lại đặc điểm rồi tra cứu để kiểm chứng phỏng đoán); một câu nêu điểm tương đồng với chi tiết trong truyện; một câu nêu điểm khác biệt và giới hạn của liên hệ (câu chuyện là tưởng tượng, không phải hướng dẫn khoa học).