Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 34 – Tập 2

HS nhận ra một đoạn văn có thể đúng ngữ pháp từng câu nhưng vẫn thiếu mạch lạc, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của tiết học.

GV chiếu hai đoạn văn ngắn về cây xanh. Đoạn A: “Cây xanh giúp không khí trong lành hơn. Bên đường, giá xe đạp được xếp gọn gàng. Vì vậy, thành phố nên trồng thêm cây ven đường.” Đoạn B: chỉ giữ hai câu đầu, rồi thêm câu về nơi cây xanh được trồng.
GV đặt câu hỏi: (1) Đoạn nào dễ hiểu hơn? (2) Câu “Bên đường, giá xe đạp được xếp gọn gàng” có liên quan gì đến ý chính về cây xanh? (3) Lỗi của đoạn A nằm ở đâu, khi các câu đều đúng ngữ pháp?

• HS nhận ra đoạn A kém dễ hiểu vì câu về giá xe đạp không cùng chủ đề cây xanh; dù có từ nối “Vì vậy”, các ý không gắn với nhau.
• HS rút ra: đúng ngữ pháp từng câu chưa đủ, đoạn văn cần có chủ đề thống nhất và thứ tự ý hợp lí.
• Nhiệm vụ học tập: phân biệt mạch lạc và liên kết, rồi vận dụng để sửa và viết đoạn văn.

HS nêu được khái niệm mạch lạc và liên kết; phân biệt được hai khái niệm và nhận diện các phương tiện liên kết: phép lặp, phép thế, phép nối, quan hệ từ ngữ.

Nhóm 4 HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo kỹ thuật khăn trải bàn: mỗi HS điền một ô của bàn, sau đó thống nhất nội dung chung ở ô trung tâm.
Nhiệm vụ: (1) Nêu khái niệm mạch lạc và liên kết theo sách. (2) Điền ví dụ cho từng phương tiện liên kết. (3) Trả lời: vì sao “trước đó, sau đó” diễn tả thời gian, còn “vì vậy” diễn tả kết quả? (4) Nêu một trường hợp có từ nối nhưng vẫn không mạch lạc.

• Mạch lạc: sự thống nhất chủ đề và thứ tự ý hợp lí của các câu trong đoạn.
• Liên kết: cách nối các câu bằng phép lặp, phép thế, phép nối hoặc quan hệ từ ngữ.
• Phân biệt: mạch lạc nói về ý và trình tự của đoạn; liên kết nói về phương tiện nối các câu.
• Ví dụ: phép lặp (lặp lại từ “cây xanh”); phép thế (dùng “nó”, “bạn ấy” thay cho danh từ đã nhắc); phép nối (dùng “và”, “nhưng”); quan hệ từ ngữ (“trước đó”, “sau đó” chỉ thời gian; “vì vậy” chỉ kết quả).
• Trường hợp có từ nối nhưng chưa mạch lạc: đoạn có “Vì vậy” nối một câu về cây xanh với một câu về giá xe đạp, các ý không cùng vấn đề.

HS vận dụng kiến thức để trả lời trắc nghiệm, đánh giá đúng sai và ghép hiện tượng với chức năng liên kết.

GV tổ chức trò chơi giơ thẻ A, B, C, D cho câu 1–3; hoàn thành Phiếu học tập số 2 cho câu 4–5 theo cặp đôi.
Câu 1: Đoạn đang nói cây xanh rồi chuyển sang giá xe không liên quan mắc lỗi gì? A. luôn thiếu chủ ngữ; B. thiếu mạch lạc; C. thiếu dấu chấm lửng bắt buộc; D. thiếu số trang.
Câu 2: “Lan trồng cây. Bạn ấy tưới cây mỗi sáng” liên kết bằng: A. phép thế; B. nói quá; C. đảo ngữ; D. vần thơ.
Câu 3: “Trời mưa lớn. Vì vậy, buổi diễn ngoài trời hoãn” nêu: A. hai ý đối lập; B. thứ tự xếp hạng; C. cách gọi địa phương; D. nguyên nhân–kết quả.
Câu 4 và 5 ghi trong Phiếu học tập số 2.

• Câu 1: B (Chủ đề bị đứt nếu không có mối nối nội dung.)
• Câu 2: A (Bạn ấy thay Lan, giữ đối tượng.)
• Câu 3: D (Vì vậy đánh dấu hệ quả của mưa.)
• Câu 4: a) Đúng (mạch lạc – thống nhất ý và trình tự); b) Sai (liên kết là phương tiện nối các câu, không phải thống nhất ý và trình tự).
• Câu 5: mạch lạc – thống nhất ý và trình tự; liên kết – phương tiện nối các câu.

HS viết được câu có phép thế và từ nối phù hợp, giải thích được tác dụng; viết ví dụ mới cho hai khái niệm và phân biệt được chúng.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành các yêu cầu sau:
Bài 6: Viết ba câu về quan sát một cây; dùng phép thế và một từ nối phù hợp.
Bài 7: Viết hai ví dụ mới cho hai mục đầu của bảng ghép (mạch lạc; liên kết), rồi giải thích điểm khác nhau. Không chép lại ví dụ trong bài.
Bài 8: Hoàn thiện lời giải cho ví dụ: “Đoạn đang nói cây xanh rồi chuyển sang giá xe không liên quan mắc lỗi gì?”, không chỉ gọi tên hiện tượng mà còn giải thích tác dụng.

• Bài 6 (gợi ý): “Em trồng một cây đậu. Nó nảy lá sau vài ngày. Vì vậy, em ghi lại ngày cây đổi khác.” Nhận diện đúng phép thế (“Nó” thay “cây đậu”) và từ nối “Vì vậy”; giải thích: nối quan sát với việc ghi chép.
• Bài 7 (gợi ý): Mạch lạc: “Em gieo hạt. Vài ngày sau, hạt nảy mầm. Em ghi ngày xuất hiện lá” thống nhất việc theo dõi cây theo thời gian. Liên kết: “Nó lớn thêm mỗi ngày” dùng “nó” thay cho cây đã nhắc. Hai khái niệm không tách rời: đoạn có đại từ vẫn cần chủ đề và thứ tự hợp lí.
• Bài 8 (gợi ý): Chủ đề bị đứt nếu không có mối nối nội dung. Đoạn chuyển từ cây xanh sang giá xe không có ý nối, làm người đọc mất hướng theo dõi; cần một câu trung gian hoặc bỏ câu lạc đề.
  Thang điểm gợi ý: bài 6 (nhận diện 3, cách dùng 4, giải thích 3); bài 7 (ví dụ 4, giải thích 3, phân biệt 2, diễn đạt 1); bài 8 (kết luận 2, dẫn chi tiết 3, phân tích tác dụng 4, rõ lời 1). Chấp nhận ví dụ mới hợp lí.

HS vận dụng kiến thức về mạch lạc và liên kết để viết đoạn văn ngắn kể về một chuyến khám phá, biết chọn điểm nhìn, trình tự và thông tin liên quan.

HS viết đoạn văn khoảng 4–5 câu kể về một chuyến khám phá (ví dụ: chuyến đi đến một khu rừng nhỏ, một làng nghề hay một bảo tàng địa phương). Đoạn văn phải: chọn một điểm nhìn thống nhất; sắp xếp các ý theo trình tự hợp lí; dùng ít nhất một phép thế và một trong các từ “trước đó”, “sau đó”, “vì vậy” đúng nghĩa. Tự rà soát theo ba câu hỏi: Các câu có cùng chủ đề không? Trình tự có hợp lí không? Từ nối đã đúng quan hệ chưa?

• Đoạn văn 4–5 câu, có chủ đề rõ, trình tự thời gian hoặc nhân quả hợp lí.
• Có ít nhất một phép thế (ví dụ: “Chúng tôi… Đoàn ấy…”, “Khu rừng… Nơi đó…”) và một từ nối đúng quan hệ.
• HS tự ghi vào cuối bài một câu giải thích vì sao đoạn văn có mạch lạc và liên kết.