Giáo án Thực hành đọc: Thiên nga, cá măng và tôm hùm

Huy động trải nghiệm của HS về làm việc nhóm; dẫn dắt HS vào vấn đề phối hợp cần thống nhất mục tiêu và cách làm.

GV đặt câu hỏi: “Em đã bao giờ cùng nhóm làm một việc mà mỗi người một ý, mỗi người làm một kiểu chưa? Điều gì đã xảy ra?”. GV ghi nhanh các ý của HS lên bảng và giới thiệu bài: Thiên nga, cá măng và tôm hùm, bản tóm lược của I-van Crư-lốp.

HS nêu được ít nhất một tình huống thực tế, ví dụ: “Nhóm làm bài chậm vì mỗi người làm một phần khác hướng”, “Cả lớp làm việc chung nhưng không ai thống nhất cách làm”. Từ đó HS dự đoán: làm việc chung mà không thống nhất thì khó đạt kết quả.

HS nêu được diễn biến chính của bản tóm lược và rút ra nhận xét có căn cứ từ chi tiết, lí giải được nguyên nhân khiến chiếc xe không tiến được.

HS đọc thầm bản tóm lược “Thiên nga, cá măng và tôm hùm – I-van Crư-lốp, kể lại bằng lời mới”. HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo ba cột: chi tiết – nhận xét – lí giải. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Ba con vật cùng làm việc gì? (2) Mỗi con kéo theo hướng nào? (3) Vì sao chiếc xe không tiến được? (4) Nhận xét của em có được chi tiết nào hỗ trợ không?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, ví dụ:

• Chi tiết 1: Thiên nga, cá măng và tôm hùm cùng kéo một xe hàng. → Nhận xét: Ba con vật có cùng nhiệm vụ. → Lí giải: Đây là tình huống hợp tác, cần phối hợp.
• Chi tiết 2: Mỗi con kéo theo hướng quen của mình: lên cao, xuống nước hoặc lùi lại. → Nhận xét: Ba con vật không thống nhất hướng đi. → Lí giải: Lực kéo bị triệt tiêu nhau, nên chiếc xe không nhúc nhích.
• Chi tiết 3: Cả ba đều cố sức. → Nhận xét: Vấn đề không nằm ở thiếu cố gắng. → Lí giải: Mâu thuẫn nằm ở thiếu bàn bạc về mục tiêu và cách làm.
  Kết luận HS rút ra: Sự cố gắng riêng lẻ không đủ; cần thống nhất mục tiêu và cách làm.

HS nhận biết biện pháp nhân hóa trong văn bản, giải thích tác dụng của nó và nêu được thông điệp rút ra từ câu chuyện.

GV yêu cầu HS thảo luận cặp đôi với ba câu hỏi: (1) Các con vật trong truyện có những đặc điểm nào của con người? (Gợi ý: có ý muốn, có hướng kéo riêng quen thuộc.) (2) Vì sao tác giả nhân hóa các con vật? (3) Nếu không nhân hóa mà chỉ tả ba con vật kéo xe thì câu chuyện mất đi điều gì? GV lưu ý: đây là tác phẩm thơ ngụ ngôn ở nguyên tác, bản tóm lược văn xuôi không giữ nguyên thể thơ hay lời kể.

• Nhân hóa: các con vật có ý muốn riêng (muốn lên cao, muốn xuống nước, muốn lùi lại), tạo tình huống ngụ ngôn để nói về việc làm chung.
• Tác dụng: giúp người đọc dễ nhận ra bài học về con người qua hình ảnh các con vật.
• Thông điệp: phối hợp cần thống nhất mục tiêu và cách làm; không nên kết luận chỉ cần một người ra lệnh cho tất cả; hợp tác cần lắng nghe và phân vai.
• Ghi nhớ đúng trong sổ: Thể loại nguyên tác là thơ ngụ ngôn; bản tóm lược không phải nguyên văn.

Củng cố kiến thức về thể loại, nội dung, chi tiết và thông điệp của văn bản thông qua các câu hỏi trắc nghiệm và đúng – sai.

HS làm nhanh các bài tập sau (có thể dùng bài tập tương tác trên trang NeoEdu):

1. Theo ghi chú về nguyên tác đi kèm bản tóm lược, tác phẩm thuộc dạng nào? A. truyện ngắn; B. thơ năm chữ; C. tản văn; D. thơ ngụ ngôn.
2. Nhận định nào khái quát đúng trọng tâm văn bản? A. học từ thiên nhiên và kinh nghiệm của người lao động; B. vẻ đẹp lao động và sự chung sức; C. phối hợp cần thống nhất mục tiêu và cách làm; D. lòng trắc ẩn với những sinh linh nhỏ bé.
3. Xét từng nhận định: a) Cả ba cố sức nhưng kéo theo các hướng khác nhau. b) Xe đứng yên chứng tỏ cả ba đều không chịu cố sức. c) Chỉ cần tăng sức kéo, không cần thống nhất hướng đi.
4. Sắp xếp ba bước theo mạch trình bày trong bản tóm lược: (1) Mỗi con kéo một hướng. (2) Xe không nhúc nhích. (3) Ba con vật cùng nhận kéo xe.
5. Chọn hai nhận xét được bản tóm lược hỗ trợ: A. phối hợp cần thống nhất mục tiêu và cách làm; B. Cả ba cố sức nhưng kéo theo các hướng khác nhau; C. Xe đứng yên chứng tỏ cả ba đều không chịu cố sức; D. Chỉ cần tăng sức kéo, không cần thống nhất hướng đi.

Đáp án:

1. D (ghi chú xác định nguyên tác là thơ ngụ ngôn; không suy thể thơ từ hình thức văn xuôi của bản tóm lược).
2. C (mâu thuẫn không nằm ở thiếu cố gắng mà ở thiếu bàn bạc về mục tiêu và cách làm).
3. a) Đúng; b) Sai; c) Sai. (Nhận định a có chi tiết hỗ trợ; b và c làm sai sự việc hoặc vượt quá phạm vi đọc.)
4. (3) → (1) → (2): Ba con vật cùng nhận kéo xe → Mỗi con kéo một hướng → Xe không nhúc nhích.
5. A và B (hai nhận xét có căn cứ trong ngữ liệu; C và D không đúng với sự việc và giới hạn diễn giải của văn bản).

HS đề xuất được một việc làm hoặc cách nhìn trong đời sống phù hợp với thông điệp của văn bản và nhận ra giới hạn của sự liên hệ.

GV yêu cầu HS nêu một tình huống thật (ở lớp, ở nhà hoặc trong nhóm bạn) và đề xuất một việc làm để thống nhất mục tiêu và cách làm. HS cũng cần nêu rõ: truyện ngụ ngôn không phải là hướng dẫn thao tác cụ thể; sự liên hệ chỉ gợi ý cách nghĩ.

Mỗi HS viết được 3–5 câu gồm: tình huống thật (ví dụ: nhóm làm dự án môn Khoa học); việc làm đề xuất (ví dụ: đầu buổi họp nhóm thống nhất mục tiêu, cách chia việc và cách xử lí khi có ý kiến khác nhau); giới hạn của liên hệ (ví dụ: câu chuyện chỉ gợi ý tinh thần phối hợp, cách làm cụ thể còn phụ thuộc vào hoàn cảnh nhóm).