Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 13 – Tập 2

Huy động kiến thức nền của HS về cách nói phóng đại trong đời sống và dẫn dắt vào vấn đề: câu nói quá không nhằm nói sai sự thật.

GV đọc hoặc chiếu hai câu: “Đợi bạn mà chờ dài cả thế kỉ!” và “Tớ đói muốn ăn cả ngọn núi.” GV đặt câu hỏi: (1) Bạn nói “chờ dài cả thế kỉ” có nghĩa là đợi đúng 100 năm không? (2) Khi nghe câu này, người nghe hiểu người nói muốn diễn đạt điều gì? (3) Câu nói ấy có phải là lời nói dối không, vì sao?

HS nêu được: “Chờ dài cả thế kỉ” không phải số đo 100 năm mà gợi cảm giác đợi rất lâu; người nghe hiểu đây là cách nói phóng đại để bày tỏ cảm xúc, không phải lời nói dối vì người nói không nhằm lừa ai. GV ghi nhận các ý này lên bảng để làm tiền đề cho hoạt động sau.

HS hệ thống được khái niệm, chức năng của nói quá và nói giảm nói tránh; phân biệt được hai hiện tượng này với nói dối và với nhau.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc phần Nhận biết trong ngữ cảnh và Cách dùng và tránh nhầm trong bài học, sau đó hoàn thành phiếu. Nhiệm vụ: (1) Nêu đặc điểm và mục đích của nói quá; (2) Nêu đặc điểm và mục đích của nói giảm nói tránh; (3) So sánh nói quá với nói dối; (4) Giải thích vì sao “Chờ dài cả thế kỉ” không phải số đo 100 năm.

Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành với nội dung:

• Nói quá: phóng đại mức độ hoặc quy mô để nhấn và tăng sức biểu cảm; mục đích biểu cảm, không nhằm đánh lừa người nghe.
• Nói giảm nói tránh: diễn đạt nhẹ và tế nhị để giảm nhẹ sự nặng nề của điều được nói (ví dụ: “Ông đã yên nghỉ” thay cho “ông đã chết”).
• Nói quá khác nói dối ở mục đích và quy ước biểu cảm: người nghe hiểu đó là phóng đại nghệ thuật, không bị dẫn tới tin một sự kiện giả.
• “Chờ dài cả thế kỉ” gợi cảm giác đợi rất lâu, không phải số đo chính xác 100 năm.
  Kết luận của nhóm: nói quá dùng để nhấn mạnh, nói giảm nói tránh dùng để làm nhẹ; hai hiện tượng có mục đích khác nhau.

Củng cố nhận diện nói quá và phân biệt với nói dối qua các câu trắc nghiệm và câu đánh giá đúng/sai.

HS làm bài tập 1, 2, 3 và 4 trong Thực hành tiếng Việt trang 13 (Tập 2). Với bài 1–3, HS giơ thẻ A/B/C/D. Với bài 4, HS giơ thẻ Đ/S. Có thể làm trên NeoEdu nếu có thiết bị.
Bài 1: “Tiếng cười vang cả xóm” trong lời tả vui có thể nhấn: A. một phép đo chính xác; B. âm thanh và niềm vui lớn; C. ranh giới hành chính; D. số nhà đã khảo sát.
Bài 2: Câu “Tôi đợi lâu muốn hóa đá” dùng chính: A. nói quá; B. chú thích; C. dẫn nguồn; D. tường trình chính xác.
Bài 3: Nói quá khác nói dối chủ yếu ở: A. độ dài câu; B. chỉ tiếng cuối; C. viết bằng chữ hoa; D. mục đích và quy ước biểu cảm.
Bài 4: Đánh giá hai quan hệ: a) nói quá – phóng đại để nhấn; b) nói giảm nói tránh – phóng đại để nhấn.

Đáp án:
Bài 1: B (Phóng đại có mục đích biểu cảm.)
Bài 2: A (Hóa đá phóng đại cảm giác đợi lâu.)
Bài 3: D (Người nghe hiểu phóng đại nghệ thuật, không bị dẫn tin một sự kiện giả.)
Bài 4: a) Đ – nói quá là phóng đại để nhấn; b) S – nói giảm nói tránh không phải phóng đại để nhấn mà là diễn đạt nhẹ và tế nhị.

Vận dụng kiến thức để viết câu nói quá, chuyển sang câu kể trung tính và giải thích được tác dụng biểu cảm; bổ sung lời giải có lập luận cho một ví dụ.

HS làm việc theo cặp đôi, thực hiện ba bài:
Bài 5: Ghép hiện tượng với ý nghĩa hoặc chức năng: nói quá – phóng đại để nhấn; nói giảm nói tránh – diễn đạt nhẹ và tế nhị.
Bài 6: Viết một câu nói quá về niềm vui, rồi chuyển thành câu kể trung tính.
Bài 7: Viết hai ví dụ mới cho hai mục (nói quá và nói giảm nói tránh), rồi giải thích điểm khác nhau. Không chép lại ví dụ trong bài.
Bài 8: Bổ sung lời giải cho ví dụ “Tiếng cười vang cả xóm” trong lời tả vui có thể nhấn: nêu kết luận, dẫn chi tiết, phân tích tác dụng.

Bài 5: nói quá – phóng đại để nhấn; nói giảm nói tránh – diễn đạt nhẹ và tế nhị.
Bài 6 (gợi ý): “Em vui như muốn bay lên.” → “Em rất vui.” Câu đầu dùng phóng đại biểu cảm, không khẳng định cơ thể thật sự bay.
Bài 7 (gợi ý): Nói quá: “Tớ đói muốn ăn cả ngọn núi” phóng đại cảm giác đói trong lời nói vui. Nói giảm: “Ông đã yên nghỉ” trong lời báo tang diễn đạt nhẹ chuyện qua đời. Hai cách có mục đích khác nhau: nhấn mạnh và giảm nặng nề. (Chấp nhận ví dụ mới hợp lí.)
Bài 8 (gợi ý): Kết luận: “Tiếng cười vang cả xóm” là phóng đại có mục đích biểu cảm. Dẫn chi tiết: “vang cả xóm” không đo được bằng âm lượng chính xác mà nhấn mạnh niềm vui lớn và âm thanh rộn ràng. Tác dụng: làm người đọc hình dung không khí vui tươi của buổi tả cảnh.

Vận dụng kiến thức về nói quá để nhận diện và giải thích tác dụng của phép nói quá trong lời nói hằng ngày và trong văn học; rèn thái độ trung thực khi sử dụng ngôn ngữ.

HS làm bài tập cá nhân trong lớp: viết đoạn văn ngắn (5–7 câu) kể về một tình huống trong đời sống mà em hoặc người thân đã dùng nói quá để bày tỏ cảm xúc; chỉ ra câu nói quá, nêu điều được nhấn mạnh và giải thích vì sao đó không phải lời nói dối. Về nhà: sưu tầm thêm hai câu nói quá trong thơ ca hoặc truyện, phân tích tác dụng biểu cảm của mỗi câu.

Đoạn văn của HS đạt yêu cầu khi: (1) có ít nhất một câu nói quá rõ ràng; (2) nêu được điều được nhấn mạnh (cảm xúc, quy mô, mức độ); (3) giải thích được vì sao người nghe không bị đánh lừa; (4) diễn đạt mạch lạc. Ví dụ: “Mẹ bảo ‘con làm bài lâu đến mức mặt trời sắp lặn rồi’ để nhắc con nhanh tay; đây là phóng đại nhằm nhấn mạnh sự chậm trễ, không phải thông tin chính xác về giờ giấc.”