Giáo án Một số câu tục ngữ Việt Nam

Huy động vốn hiểu biết của HS về những lời dặn dân gian ngắn gọn; dẫn dắt HS nhận ra đặc điểm dễ nhớ của tục ngữ và xác định nhiệm vụ đọc hiểu bài học.

HS suy nghĩ cá nhân trả lời hai câu hỏi của GV: (1) Trong gia đình hoặc ở quê, người lớn thường dặn điều gì về việc làm đồng, thời tiết hay cách ứng xử? (2) Vì sao những lời dặn ấy thường ngắn và dễ nhớ? GV ghi nhanh các ý lên bảng và nêu nhiệm vụ của hai tiết học: đọc hiểu một số câu tục ngữ qua bản tóm lược, phân biệt tục ngữ với thành ngữ và rút ra cách đọc có căn cứ.

Khoảng 3–5 ý của HS về kinh nghiệm dân gian (quan sát thiên nhiên, sản xuất, ứng xử). Kết luận bước đầu: lời dặn thường ngắn, có nhịp và vần, dễ truyền từ đời này sang đời khác; đây cũng là đặc điểm nổi bật của tục ngữ cần tìm hiểu trong bài.

Nêu được đặc điểm tục ngữ là câu có ý tương đối trọn vẹn, khác với thành ngữ là cụm từ gọi đặc điểm; nhận ra tác dụng của hình thức ngắn gọn, cân xứng, có vần.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1. Đọc đoạn tóm lược: “Tục ngữ thường là câu có ý tương đối trọn vẹn, khác thành ngữ thường là cụm từ gọi đặc điểm” và “Câu ngắn, thường cân xứng và có vần nên dễ nhớ”. Hoàn thành bảng so sánh tục ngữ và thành ngữ theo ba tiêu chí: cấu tạo (câu hay cụm từ), chức năng (nêu kinh nghiệm, lời khuyên hay gọi đặc điểm), tác dụng của hình thức (vì sao dễ nhớ).

Bảng so sánh hoàn chỉnh:

• Tục ngữ: là câu có ý tương đối trọn vẹn; đúc kết kinh nghiệm, có khi làm lời khuyên; thường ngắn, cân xứng, có vần nên dễ nhớ và dễ lưu truyền.
• Thành ngữ: là cụm từ gọi đặc điểm, chưa thành một câu trọn ý; chức năng gọi tên đặc điểm của sự vật, hành động.
  Kết luận HS rút ra: để nhận biết, cần xem đơn vị đó đã là một câu có ý trọn vẹn hay mới là cụm từ gọi đặc điểm.

Giải thích được hình ảnh mang nghĩa bóng, lối nói phóng đại và so sánh trong tục ngữ; nhận ra kinh nghiệm thời tiết có giá trị quan sát nhưng không thay dự báo khí tượng và tri thức khoa học; hình thành cách đọc có căn cứ.

Nhóm 4 HS thực hiện Phiếu học tập số 2 dưới dạng bảng ba cột: chi tiết – nhận xét – lí giải. Nhóm lần lượt tìm và xử lí ba nội dung trong bản tóm lược và phần đọc sâu: (1) hình ảnh cụ thể có thể mang nghĩa bóng; (2) lối nói phóng đại hoặc so sánh làm nổi lời khuyên, không luôn là phép đo chính xác; (3) kinh nghiệm thời tiết có giá trị quan sát nhưng không thay dự báo khí tượng và tri thức khoa học. Mỗi nhóm kiểm tra xem nhận xét của mình có thật sự được chi tiết hỗ trợ không.

Bảng ba cột của nhóm, ví dụ:

• Chi tiết: Hình ảnh cụ thể trong tục ngữ → Nhận xét: có thể mang nghĩa bóng → Lí giải: lời khuyên được gửi qua hình ảnh quen thuộc của đời sống lao động.
• Chi tiết: Lối nói phóng đại hoặc so sánh → Nhận xét: làm nổi lời khuyên, không phải phép đo chính xác → Lí giải: mục đích là nhắc nhở, không nhằm đo lường.
• Chi tiết: Kinh nghiệm thời tiết → Nhận xét: có giá trị quan sát nhưng không thay dự báo khí tượng → Lí giải: kinh nghiệm được đúc kết trong một hoàn cảnh nhất định, cần kết hợp tri thức khoa học trong mọi điều kiện.
  Kết luận chung: trân trọng kinh nghiệm dân gian nhưng không tuyệt đối hóa.

Vận dụng kiến thức về đặc điểm tục ngữ, nghệ thuật và giới hạn của kinh nghiệm để xử lí các câu hỏi đọc hiểu; rèn kĩ năng nhận định đúng – sai dựa trên ngữ liệu.

HS làm cá nhân các bài tập sau, sau đó đối chiếu với cặp đôi:
Bài 1. Theo ghi chú về nguyên tác, tác phẩm thuộc dạng nào? A. tản văn; B. tục ngữ; C. truyện ngắn; D. thơ năm chữ.
Bài 2. Nhận định nào khái quát đúng trọng tâm văn bản? A. trân trọng kinh nghiệm dân gian nhưng không tuyệt đối hóa; B. lòng trắc ẩn với những sinh linh nhỏ bé; C. học từ thiên nhiên và kinh nghiệm của người lao động; D. vẻ đẹp lao động và sự chung sức.
Bài 3. Xét từng nhận định: a) Lời ngắn và nhịp cân giúp kinh nghiệm dễ lưu truyền; b) Mọi kinh nghiệm thời tiết trong tục ngữ đều đúng trong mọi hoàn cảnh; c) Tục ngữ và thành ngữ không có khác biệt về cấu tạo, chức năng. (Đúng/Sai)
Bài 4. Chọn hai nhận xét được bản tóm lược hỗ trợ: A. trân trọng kinh nghiệm dân gian nhưng không tuyệt đối hóa; B. Lời ngắn và nhịp cân giúp kinh nghiệm dễ lưu truyền; C. Mọi kinh nghiệm thời tiết trong tục ngữ đều đúng trong mọi hoàn cảnh; D. Tục ngữ và thành ngữ không có khác biệt về cấu tạo, chức năng.

Đáp án:
Bài 1: B (ghi chú xác định nguyên tác là tục ngữ; không suy thể loại từ hình thức văn xuôi của bản tóm lược).
Bài 2: A (tục ngữ là câu có ý tương đối trọn vẹn; kinh nghiệm có giá trị nhưng không tuyệt đối).
Bài 3: a) Đúng, được ngữ liệu hỗ trợ; b) Sai, kinh nghiệm thời tiết không đúng trong mọi hoàn cảnh và không thay dự báo khí tượng; c) Sai, tục ngữ là câu trọn ý, thành ngữ là cụm từ gọi đặc điểm.
Bài 4: A và B (hai ý có căn cứ trong bản tóm lược và phần đọc sâu; C và D đều không đúng với ngữ liệu).

Vận dụng nhận định trân trọng kinh nghiệm dân gian nhưng không tuyệt đối hóa vào một tình huống thực tế; nêu được giới hạn của việc liên hệ, không coi tục ngữ là công thức làm theo máy móc.

GV nêu tình huống: Một gia đình ở vùng quê thấy “mây kéo về” và nhớ lời dặn của ông bà nên định hoãn việc phơi lúa, nhưng bản tin thời tiết lại báo trời sẽ nắng ráo. Nhóm 4 thảo luận các câu hỏi: (1) Gia đình nên làm gì để vừa trân trọng kinh nghiệm dân gian, vừa không tuyệt đối hóa? (2) Nêu một việc làm cụ thể trong đời sống. (3) Điều gì cho thấy liên hệ này có giới hạn? Sau đó, mỗi HS hoàn thành bài viết ngắn ở nhà (bài tập 8 của bài học).

Kết quả thảo luận nhóm: ý kiến nêu cách kết hợp kinh nghiệm với thông tin dự báo, ví dụ: quan sát dấu hiệu thời tiết để chuẩn bị sớm, đồng thời theo dõi bản tin dự báo để điều chỉnh; giới hạn: kinh nghiệm chỉ là dấu hiệu tham khảo, không thay dự báo khí tượng và không áp dụng máy móc trong mọi hoàn cảnh.
Sản phẩm về nhà: đoạn văn 8–10 câu làm rõ chủ đề trân trọng kinh nghiệm dân gian nhưng không tuyệt đối hóa, có ít nhất hai dẫn chứng hoặc khía cạnh đúng với ngữ liệu, có lí giải.