Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 10 – Tập 2

HS nhận ra rằng một số cụm từ quen thuộc có nghĩa khái quát, không thể hiểu đúng chỉ bằng cách cộng nghĩa từng tiếng; từ đó xác định nhiệm vụ tìm hiểu bài học.

GV chiếu ba cụm từ: “Nước đến chân mới nhảy”, “Một nắng hai sương”, “Có công mài sắt, có ngày nên kim”. GV đặt câu hỏi:

• Cụm nào nói về thói quen chỉ làm khi sát hạn?
• Cụm nào gợi sự vất vả, bền bỉ?
• Cụm nào khuyên con người kiên trì?
  HS suy nghĩ và trả lời nhanh, sau đó GV dẫn vào bài học: thành ngữ và tục ngữ là gì, cách dùng ra sao.

Dự kiến HS trả lời:

• “Nước đến chân mới nhảy” chỉ thói chờ đến sát hạn mới làm; trong công việc, cụm này không bắt buộc nói về lũ thật.
• “Một nắng hai sương” gợi sự vất vả, dãi dầu, không phải nghĩa đen về thời tiết.
• “Có công mài sắt, có ngày nên kim” là lời khuyên kiên trì.
  Kết luận HS rút ra: có những cụm từ mang nghĩa khái quát, giàu hình ảnh, phải hiểu theo ngữ cảnh chứ không cộng nghĩa từng tiếng.

HS nêu được đặc điểm của thành ngữ: cụm từ tương đối cố định, có nghĩa khái quát, thường giàu hình ảnh; biết đọc hiểu thành ngữ theo ngữ cảnh.

HS đọc mục “Nhận biết trong ngữ cảnh” trong SGK. Làm việc theo cặp đôi, hoàn thành phần A của Phiếu học tập số 1, trả lời các câu hỏi:

• Thành ngữ có đặc điểm gì về cấu tạo và nghĩa?
• Vì sao không nên hiểu “nước đến chân mới nhảy” theo nghĩa đen khi nói về công việc?
• Hãy chỉ ra hình ảnh giàu tính biểu cảm trong thành ngữ “một nắng hai sương”.

Đặc điểm của thành ngữ HS rút ra:

• Là cụm từ tương đối cố định, không thay đổi tùy tiện các yếu tố trong cấu tạo.
• Có nghĩa khái quát, thường giàu hình ảnh.
• Không luôn suy nghĩa bằng cộng nghĩa từng tiếng.
  Ví dụ đọc hiểu: “Nước đến chân mới nhảy” trong công việc chỉ thói chờ sát hạn mới làm, không bắt buộc nói về lũ lụt. “Một nắng hai sương” có hình ảnh nắng, sương gợi sự dãi dầu, vất vả.

HS phân biệt được thành ngữ và tục ngữ qua chức năng và cách dùng; nhận thức rằng ranh giới giữa hai loại cần xét theo từng cách dùng cụ thể.

HS hoàn thành phần B của Phiếu học tập số 1: đọc mục “Cách dùng và tránh nhầm” và điền vào hai cột “Thành ngữ” và “Tục ngữ” theo các tiêu chí: vai trò trong câu, nội dung thể hiện, ví dụ. Nêu quy tắc khi vận dụng: giữ dạng quen và chọn ngữ cảnh phù hợp.

Kết quả HS điền phiếu:

• Thành ngữ: thường làm thành phần trong câu; là cụm từ giàu nghĩa khái quát; ví dụ “nước đến chân mới nhảy”.
• Tục ngữ: thường là câu trọn ý; đúc kết kinh nghiệm hoặc lời khuyên; ví dụ “Có công mài sắt, có ngày nên kim”.
  Lưu ý: ranh giới giữa hai loại cần xét từng cách dùng; khi vận dụng không dùng thành ngữ để gán nhãn xúc phạm người khác.

HS củng cố nhận diện thành ngữ, tục ngữ và đặc điểm của hai loại qua các bài tập trắc nghiệm, đánh giá và ghép đôi.

HS làm việc theo cặp đôi (kĩ thuật Think – Pair – Share), làm lần lượt bài 1 đến bài 5 trong SGK; có thể kiểm tra nhanh trên học liệu NeoEdu:

1. Trong công việc, “nước đến chân mới nhảy” phê bình: A. luôn chuẩn bị sớm; B. đợi sát hạn mới hành động; C. bơi tốt; D. thích nhảy xa.
2. “Một nắng hai sương” gợi: A. lao động vất vả; B. đúng ba thời tiết; C. chỉ làm ban đêm; D. nghỉ suốt ngày.
3. Thành ngữ thường là: A. một bảng thống kê; B. mọi câu có từ hai tiếng; C. chỉ một số đo; D. cụm tương đối cố định có nghĩa khái quát.
4. Đánh giá: a) thành ngữ – cụm từ giàu nghĩa khái quát (Đúng/Sai); b) tục ngữ – cụm từ giàu nghĩa khái quát (Đúng/Sai).
5. Ghép hiện tượng với ý nghĩa hoặc chức năng: thành ngữ, tục ngữ với các ý tương ứng.

Đáp án và giải thích:

1. B – Hình ảnh tình thế gấp biểu trưng sự chậm chuẩn bị.
2. A – Nắng, sương gợi dãi dầu.
3. D – Đặc điểm là tính cố định và nghĩa hình tượng.
4. a) Đúng; b) Sai. Quan hệ đúng: tục ngữ – câu đúc kết kinh nghiệm hoặc lời khuyên.
5. Thành ngữ – cụm từ giàu nghĩa khái quát; tục ngữ – câu đúc kết kinh nghiệm hoặc lời khuyên.

HS vận dụng thành ngữ đúng nghĩa, đúng ngữ cảnh; biết giải thích tác dụng của thành ngữ trong câu văn cụ thể và liên hệ với đời sống.

HS làm hai nhiệm vụ:

• Bài 6: Đặt câu dùng “một nắng hai sương” đúng nghĩa và giải thích.
• Bài 8: Bổ sung lời giải cho ví dụ: “Trong công việc, ‘nước đến chân mới nhảy’ phê bình:” (nêu kết luận, dẫn chi tiết, phân tích tác dụng).
  HS viết vào vở, một số HS trình bày trước lớp.

Dự kiến sản phẩm:

• Bài 6: “Bà đã một nắng hai sương chăm ruộng để nuôi gia đình.” Giải thích: thành ngữ gợi sự vất vả bền bỉ, không phải là dự báo có một ngày nắng và hai ngày sương.
• Bài 8: “Trong công việc, ‘nước đến chân mới nhảy’ phê bình thói chậm chuẩn bị. Hình ảnh tình thế gấp biểu trưng sự chậm chuẩn bị, nhắc người nghe phải lên kế hoạch sớm; cách nói này làm lời phê bình nhẹ nhàng mà sâu sắc.”