Giáo án Con mối và con kiến

Kích hoạt suy nghĩ của HS về lao động và trách nhiệm; giúp HS nhận ra có hai cách sống khác nhau, từ đó xác định nhiệm vụ đọc hiểu.

HS trả lời câu hỏi của GV: “Nếu cần có lương thực cho cả mùa đông, em chọn cách chờ sẵn có người mang đến hay tự chuẩn bị từ bây giờ? Vì sao?”. Sau đó HS dự đoán: hai cách sống này có thể được hai nhân vật nào bộc lộ trong truyện?

Khoảng 3–4 ý kiến ngắn của HS; HS nhận ra có hai thái độ đối lập (hưởng thụ, ăn sẵn và vất vả, vun đắp) và xác định nhiệm vụ: tìm hiểu quan niệm của mối và kiến qua lời đối đáp.

HS nêu được hai quan niệm sống của mối và kiến được bộc lộ qua đối thoại; tóm lược được mạch trình bày của bản tóm lược; ghi được nhận xét có chi tiết hỗ trợ.

HS làm việc cặp đôi, đọc bản tóm lược và điền Phiếu học tập số 1. Các câu hỏi gợi ý: (1) Mối bộc lộ quan niệm gì về việc hưởng thụ và việc vất vả? (2) Kiến nhấn mạnh điều gì để có đời sống bền vững? (3) Sự đối lập giữa hai con vật thể hiện qua lời tự bộc lộ nào? (4) Mạch trình bày của bản tóm lược diễn ra theo thứ tự nào? Mỗi nhận xét phải có chi tiết và lí giải đi kèm.

• Mối coi việc hưởng thụ, ăn sẵn là hơn việc vất vả.
• Kiến nhấn mạnh làm việc và vun đắp để có đời sống bền vững.
• Sự đối lập lộ ra qua lời tự bộc lộ của mỗi con vật.
• Mạch trình bày: mối nêu cách sống hưởng thụ → kiến nói về việc vun đắp → hai quan niệm bộc lộ đối lập.
• Lưu ý: bản tóm lược do nhóm biên soạn viết mới, không phải nguyên văn tác phẩm, nên HS cần đọc thêm văn bản gốc khi có sách để cảm nhận đầy đủ giọng kể.

HS giải thích được tác dụng của nhân hóa trong việc bóng gió chuyện người; phân biệt được ý kiến của mối với thông điệp toàn bài.

HS làm việc theo nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm trả lời 3 câu hỏi: (1) Tác giả nhân hóa mối và kiến như thế nào và tác dụng là gì? (2) Lời hưởng thụ của mối có phải điều toàn bài tán thành không? Vì sao? (3) Lời đối đáp giữa hai con vật tạo ra điều gì? Nhóm ghi ý kiến chung vào ô giữa khăn trải bàn.

• Nhân hóa cho loài vật tiếng nói, từ đó bóng gió chuyện người (chuyện con người và cách sống).
• Lời hưởng thụ của mối là ý kiến của nhân vật, không phải điều tác giả tán thành; cần tách ý kiến của mối với thông điệp toàn bài.
• Thông điệp toàn bài: đề cao lao động và trách nhiệm lâu dài.
• Lời đối đáp tạo xung đột quan niệm, khiến người đọc phải so sánh và lựa chọn.

HS vận dụng kiến thức đã học để chọn đáp án đúng và xét đúng, sai các nhận định dựa trên bản tóm lược và phần đọc sâu.

Bài tập 1. Chọn thể loại của nguyên tác theo ghi chú: A. tản văn; B. thơ ngụ ngôn; C. truyện ngắn; D. thơ năm chữ.
Bài tập 2. Nhận định nào khái quát đúng trọng tâm văn bản? A. đề cao lao động và trách nhiệm lâu dài; B. lòng trắc ẩn với những sinh linh nhỏ bé; C. học từ thiên nhiên và kinh nghiệm của người lao động; D. vẻ đẹp lao động và sự chung sức.
Bài tập 3. Xét từng nhận định: a) Mối và kiến tự bộc lộ hai quan niệm qua đối thoại; b) Lời hưởng thụ của mối chính là điều toàn bài tán thành; c) Mối và kiến có quan niệm giống hệt nhau về lao động. Đánh dấu Đ hoặc S.
HS có thể kiểm tra lại trên học liệu NeoEdu sau khi làm xong.

Bài tập 1: B (Ghi chú xác định nguyên tác là thơ ngụ ngôn; không suy thể loại từ hình thức văn xuôi của bản tóm lược).
Bài tập 2: A (trọng tâm là đề cao lao động và trách nhiệm lâu dài).
Bài tập 3: a) Đ; b) S (lời hưởng thụ là ý kiến của nhân vật, không phải điều toàn bài tán thành); c) S (mối và kiến có quan niệm đối lập về cách sống và lao động).

HS đề xuất được một việc làm hoặc cách nhìn phù hợp với đề cao lao động và trách nhiệm lâu dài, đồng thời nhận ra giới hạn của liên hệ với truyện ngụ ngôn.

GV nêu nhiệm vụ: “Từ thông điệp của văn bản, em hãy nêu một việc làm hoặc cách nhìn trong đời sống mà em có thể thực hiện, giải thích sự tương đồng với chi tiết trong truyện và nói rõ phần nào không thể áp dụng máy móc.” HS nói trong 1–2 phút theo cặp, sau đó 2–3 HS chia sẻ trước lớp.

Ví dụ sản phẩm: “Em tự chuẩn bị đồ dùng và hoàn thành bài tập đúng hạn, không dựa dẫm vào người khác, giống cách kiến chuẩn bị từ sớm. Tuy nhiên, truyện chỉ gợi cách nghĩ, không phải hướng dẫn thao tác; cần tôn trọng người thiếu điều kiện hoặc không thể lao động, không dùng câu chuyện để miệt thị họ.”