Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 116 – Tập 1

Huy động vốn hiểu biết của HS về từ địa phương và tạo tình huống để các em nhận ra rằng cùng một ý nghĩa có thể được nói bằng những từ khác nhau ở các vùng.

HS đọc ba câu GV chiếu lên màn hình: “Má chờ con về”, “Bạn đi mô?”, “Ba đi làm chưa về?”. HS trả lời câu hỏi: Các từ in đậm có nghĩa là gì, và vì sao em đoán được như vậy?

HS nêu được: má là mẹ (ngữ cảnh người chờ con cho thấy điều này); mô là đâu (câu hỏi về nơi đến); ba là bố (ngữ cảnh người đi làm, gia đình). HS nhận ra từ địa phương được hiểu nhờ ngữ cảnh.

HS hệ thống hóa kiến thức về khái niệm, ví dụ, cách dùng và những điều cần tránh khi sử dụng từ địa phương.

Chia lớp thành 4 nhóm. Mỗi nhóm nhận một khăn trải bàn có sơ đồ với 4 ô: (1) Khái niệm từ địa phương và từ toàn dân; (2) Ví dụ (má/mẹ, ba/bố, mô/đâu); (3) Cách dùng trong văn học và giao tiếp; (4) Điều cần tránh. Nhóm đọc mục Nhận biết trong ngữ cảnh, Cách dùng và tránh nhầm, Ghi nhớ trong SGK và ghi nội dung vào từng ô. Câu hỏi GV đặt ra: Vì sao trong văn học, nhà văn thường giữ lại từ địa phương trong lời nhân vật? Khi nào nên dùng từ toàn dân hoặc giải thích thêm?

Khăn trải bàn hoàn chỉnh gồm: (1) Từ địa phương là từ phổ biến ở một vùng; từ toàn dân là từ dùng rộng trong cộng đồng ngôn ngữ. (2) má/mẹ, ba/bố, mô/đâu. (3) Trong văn học, từ địa phương gợi không gian văn hóa và giọng nhân vật; khi giao tiếp với nhiều vùng, dùng từ toàn dân hoặc giải thích. (4) Không coi cách nói vùng mình là chuẩn duy nhất; không chế giễu giọng vùng khác; không thay tất cả từ địa phương trong lời nhân vật nếu điều đó làm mất giọng.

Củng cố nhận biết nghĩa của từ địa phương theo ngữ cảnh, tác dụng của từ địa phương trong truyện và quan hệ giữa các khái niệm.

HS làm cặp đôi Phiếu học tập số 1 gồm bài 1 đến bài 4 trong mục Bài tập của SGK (bài tập trang 116). Yêu cầu: chọn đáp án đúng, đánh giá Đúng (Đ) hoặc Sai (S), ghi lí do ngắn gọn. GV chiếu bài tương tác trên NeoEdu để HS kiểm tra nhanh sau khi làm.
Đề bài 1: “Má” trong câu Nam Bộ “Má chờ con về” tương ứng: A. mái nhà; B. em gái; C. mẹ; D. cái má trên mặt.
Đề bài 2: “Mô” trong “Bạn đi mô?” thường tương ứng: A. vì sao; B. đâu; C. khi nào; D. bao nhiêu.
Đề bài 3: Tác dụng thích hợp của từ địa phương trong truyện là: A. gợi giọng nói và sắc thái vùng; B. làm mọi người không thể hiểu; C. chứng minh vùng khác kém hơn; D. thay mọi từ toàn dân.
Đề bài 4: Đánh giá hai quan hệ khái niệm. a) từ địa phương – phổ biến trong một vùng; b) từ toàn dân – phổ biến trong một vùng.

Đáp án bài 1: C (ngữ cảnh người chờ con cho thấy má là mẹ). Bài 2: B (câu hỏi về nơi đến). Bài 3: A (từ gắn nhân vật với môi trường văn hóa). Bài 4: a) Đ; b) S. Quan hệ đúng: từ địa phương – phổ biến trong một vùng; từ toàn dân – dùng rộng trong cộng đồng ngôn ngữ.

Vận dụng kiến thức để chuyển cách nói giữa từ địa phương và từ toàn dân, đồng thời giải thích được tác dụng của từ trong ngữ cảnh.

Bài 5: Ghép hiện tượng với ý nghĩa hoặc chức năng: từ địa phương và từ toàn dân.
Bài 6: Chuyển câu “Má dặn con về sớm” cho người chưa biết từ má, rồi nêu điều thay đổi.
Bài 7: Viết hai ví dụ mới cho hai mục đầu của bảng ghép (không chép lại ví dụ trong bài), rồi giải thích điểm khác nhau.
Bài 8: Bổ sung lời giải cho ví dụ: “Má” trong câu Nam Bộ “Má chờ con về” tương ứng: … (nêu kết luận, dẫn chi tiết và phân tích tác dụng). GV chọn 2 cặp làm bài 6 và 7, các cặp còn lại làm bài 5 và 8 trong thời gian còn lại.

Bài 5: từ địa phương – phổ biến trong một vùng; từ toàn dân – dùng rộng trong cộng đồng ngôn ngữ.
Bài 6: “Mẹ dặn con về sớm.” Nghĩa cơ bản giữ nguyên, sắc thái Nam Bộ giảm; khi kể chuyện có thể giữ má và giải thích ở lần đầu.
Bài 7: Ví dụ mẫu tham khảo: “Bữa ni trời mưa” (có từ địa phương ni, tương ứng nay) và “Hôm nay trời mưa” (từ toàn dân để nhiều vùng dễ hiểu). Chấp nhận ví dụ mới hợp lí, HS giải thích được dấu hiệu từ địa phương và sự khác nhau về ý nghĩa hoặc chức năng.
Bài 8: Ngữ cảnh người chờ con cho thấy má là mẹ; kết luận này gắn với mục đích của câu là thể hiện tình cảm, sự chờ đợi của người mẹ Nam Bộ.

Vận dụng kiến thức về từ địa phương và từ toàn dân vào giao tiếp thực tế, thể hiện thái độ tôn trọng các giọng nói vùng miền.

HS làm việc cá nhân, sau đó đóng vai theo cặp: một HS là người có từ địa phương trong gia đình (ví dụ má, ba, mô), một HS là bạn ở vùng khác chưa quen. HS viết 4–6 câu hội thoại ngắn, trong đó người nói dùng từ địa phương và sau đó giải thích hoặc chuyển sang từ toàn dân để bạn hiểu. Câu hỏi GV đặt ra: Khi giải thích, em làm thế nào để bạn không cảm thấy bị chê cười hay bị coi là “người ngoài”?

Đoạn hội thoại 4–6 câu, có ít nhất một từ địa phương và một lời giải thích hoặc cách chuyển sang từ toàn dân. Ví dụ: A: “Ba mình đi làm mới về.” B: “Ba là gì vậy bạn?” A: “Ba là bố đó bạn, ở quê mình gọi vậy.” Kết luận của HS: cần tôn trọng và giải thích nhẹ nhàng, không chế giễu giọng vùng khác.