Giáo án Chuyện cơm hến

Tạo tâm thế học tập; kết nối trải nghiệm ăn uống quen thuộc của HS với câu hỏi: vì sao một món ăn bình dân có thể trở thành một phần bản sắc của một vùng đất.

GV đặt câu hỏi: “Em nhớ món ăn nào gắn với quê hương hoặc nơi em ở? Vì sao món đó để lại ấn tượng với em?”. HS nêu nhanh 3–4 món và một lí do gắn với kỉ niệm, người bán hoặc cách ăn quen thuộc. Từ đó GV nêu vấn đề: “Vì sao một món ăn bình dân lại đáng trân trọng như một phần bản sắc?”. HS ghi tên bài Chuyện cơm hến vào vở.

Danh sách 3–4 món ăn quen thuộc của HS và một câu trả lời ngắn về lí do gắn bó với món ăn đó. Câu nêu vấn đề được ghi vào vở: “Vì sao một món ăn bình dân lại đáng trân trọng như một phần bản sắc?”.

Nêu được thể loại của nguyên tác (tản văn) và giải thích được mạch trình bày của bản tóm lược qua ba bước: giới thiệu món cơm hến, kể khẩu vị và người bán, suy ngẫm về gìn giữ nét quê.

HS đọc thầm bản tóm lược Chuyện cơm hến (SGK hoặc bảng phụ). Làm việc cặp đôi, trả lời hai câu hỏi:

• Câu 1: Ghi chú về nguyên tác cho biết tác phẩm thuộc thể loại nào? Vì sao không nên suy thể loại chỉ từ hình thức văn xuôi của bản tóm lược?
• Câu 2: Bản tóm lược đi theo những bước nào? Hãy ghi ba bước theo đúng thứ tự, mỗi bước kèm một ý chính.

• Thể loại nguyên tác: tản văn (theo ghi chú). Bản tóm lược là văn xuôi do nhóm biên soạn viết mới, không giữ nguyên thể thơ hay lời kể của tác phẩm gốc.
• Mạch trình bày: (1) Giới thiệu món cơm hến dân dã của Huế; (2) Kể về khẩu vị và người làm nghề; (3) Suy ngẫm về thói quen sống và sự gìn giữ nét riêng quê nhà.
• Kiến thức rút ra: Bản tóm lược không phải nguyên văn; khi trích dẫn cần ghi đúng người viết và nguồn.

Phân tích được chi tiết bình dân, từ ngữ địa phương và giọng trò chuyện; lập được sổ đọc ba cột và kiểm tra nhận xét có được chi tiết hỗ trợ; hiểu quan điểm về bảo tồn khẩu vị trong bối cảnh bài viết.

Nhóm 4 HS theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi thành viên nhận một khu vực trên khăn: (A) Chi tiết bình dân cho thấy giá trị không phụ thuộc sự sang trọng; (B) Từ ngữ địa phương và giọng trò chuyện tạo gần gũi; (C) Khi bàn bảo tồn khẩu vị, cần hiểu đó là quan điểm trong bối cảnh bài viết; (D) Tổng hợp: nhận xét chung về thái độ của người viết đối với món ăn và người làm nghề.
Mỗi HS ghi ít nhất một dòng vào Phiếu học tập số 1 theo bảng ba cột: chi tiết – nhận xét – lí giải. Sau đó nhóm kiểm tra: nhận xét nào có chi tiết hỗ trợ, nhận xét nào chưa đủ căn cứ.

Phiếu học tập số 1 được hoàn thành với ít nhất 4 dòng, trong đó:

• Khu A: chi tiết nói về món cơm hến bình dân; nhận xét: giá trị không phụ thuộc sự sang trọng; lí giải: món ăn gắn với đời sống và thói quen nên đáng trân trọng.
• Khu B: chi tiết dùng từ ngữ địa phương và giọng trò chuyện; nhận xét: tạo cảm giác gần gũi với người đọc; lí giải: giọng kể như đang trò chuyện giúp người đọc cảm nhận thái độ yêu quý của người viết.
• Khu C: nhận xét: bảo tồn khẩu vị là quan điểm trong bối cảnh bài viết, không áp đặt rằng văn hoá không được biến đổi; lí giải dựa vào chính bối cảnh bài viết.
• Kiến thức rút ra: một nhận xét đúng cần được chi tiết trong văn bản hỗ trợ và có lí giải nhất quán.

Củng cố kiến thức về thể loại, nội dung trọng tâm và cách kiểm tra nhận định dựa trên bản tóm lược.

GV tổ chức trò chơi “Giơ thẻ đúng – sai”. GV đọc từng câu hỏi, HS giơ thẻ hoặc viết đáp án vào bảng con. Sau đó HS tự kiểm tra trên trang bài tập tương tác NeoEdu nếu thời gian cho phép.
Câu 1: Theo ghi chú về nguyên tác đi kèm bản tóm lược, tác phẩm thuộc dạng nào? A. thơ năm chữ; B. nghị luận văn học; C. tản văn; D. truyện ngắn.
Câu 2: Nhận định nào khái quát đúng trọng tâm văn bản đang đọc? A. vẻ đẹp lao động và sự chung sức; B. trân trọng văn hoá từ món ăn bình dị; C. lòng trắc ẩn với những sinh linh nhỏ bé; D. học từ thiên nhiên và kinh nghiệm của người lao động.
Câu 3: Xét từng nhận định dựa trên bản tóm lược và phần đọc sâu: a) Món ăn bình dân được nhìn như một phần bản sắc Huế; b) Giá trị văn hoá chỉ nằm ở những món ăn đắt tiền; c) Bài viết chỉ liệt kê nguyên liệu, không bộc lộ thái độ với người làm nghề. Ghi Đ hoặc S.
Câu 4: Chọn hai nhận xét được bản tóm lược và bình giải hỗ trợ: A. trân trọng văn hoá từ món ăn bình dị; B. Món ăn bình dân được nhìn như một phần bản sắc Huế; C. Giá trị văn hoá chỉ nằm ở những món ăn đắt tiền; D. Bài viết chỉ liệt kê nguyên liệu, không bộc lộ thái độ với người làm nghề.

Đáp án:

• Câu 1: C (tản văn). Ghi chú xác định nguyên tác là tản văn; không suy thể loại chỉ từ hình thức văn xuôi của bản tóm lược.
• Câu 2: B (trân trọng văn hoá từ món ăn bình dị). Bài viết bộc lộ thái độ và suy nghĩ văn hoá qua chi tiết món ăn bình dân.
• Câu 3: a) Đ; b) S; c) S. Nhận định a có ngữ liệu hỗ trợ; nhận định b và c trái với văn bản: giá trị không phụ thuộc sự sang trọng, và bài viết có bộc lộ thái độ.
• Câu 4: A và B. Hai nhận xét này được bản tóm lược và phần đọc sâu hỗ trợ; C và D không đúng với ngữ liệu.

Viết được đoạn 5–7 câu nêu nhận xét và giải thích ý nghĩa của chi tiết “Món ăn bình dân được nhìn như một phần bản sắc Huế”.

Đề: Phân tích ý nghĩa của chi tiết “Món ăn bình dân được nhìn như một phần bản sắc Huế”. Viết 5–7 câu, nêu nhận xét rồi giải thích. HS viết cá nhân khoảng 8 phút, sau đó đổi bài chéo với bạn cùng bàn để góp ý theo tiêu chí.
Tiêu chí tham khảo: nhận xét phù hợp (2 điểm); dẫn đúng chi tiết (3 điểm); giải thích tác dụng (3 điểm); mạch lạc và diễn đạt (2 điểm).

Một đoạn văn 5–7 câu có đủ ba phần: câu nêu nhận xét (ví dụ: món ăn bình dân được xem là một phần bản sắc vì gắn với đời sống và nếp sống của người Huế); câu dẫn đúng chi tiết trong ngữ liệu; các câu giải thích ý nghĩa (giá trị văn hoá không phụ thuộc sự sang trọng; người viết trân trọng con người và truyền thống). Chấp nhận cách diễn đạt khác khi có chi tiết hỗ trợ và lí giải nhất quán; không bắt buộc giống hệt câu mẫu.

Đề xuất được một việc làm hoặc cách nhìn trong đời sống phù hợp với tinh thần trân trọng văn hoá từ món ăn bình dị; nhận ra giới hạn của phép liên hệ với văn chương.

HS làm việc theo cặp đôi, mỗi em nêu một tình huống thật trong đời sống (ví dụ: giới thiệu một món ăn quê với bạn bè, ghi lại công thức của người thân dưới dạng câu chuyện, ủng hộ người bán hàng truyền thống). Sau đó HS trả lời câu hỏi: “Liên hệ này khác với nội dung văn bản ở điểm nào? Vì sao không nên coi truyện là hướng dẫn thao tác?”.

Mỗi HS có một đề xuất cụ thể (tình huống, việc làm, lí do) được nối với chi tiết “Món ăn bình dân được nhìn như một phần bản sắc Huế”; kèm một câu nêu giới hạn: văn bản là tản văn kể về một món ăn và thái độ của người viết, không phải hướng dẫn chế biến hay quy tắc ứng xử; việc gìn giữ văn hoá trong thực tế cần cân nhắc bối cảnh và sự biến đổi tự nhiên của đời sống.