NeoEdu
Giáo án Ngữ văn 7
Ngữ vănLớp 7Bài 5. Màu sắc trăm miền

Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 110 – Tập 1

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 1 tiết (45 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

  • Nêu được chức năng của dấu gạch ngang đầu dòng (đánh dấu lời đối thoại), cặp gạch ngang (đánh dấu phần chú thích), dấu ngoặc đơn (bổ sung thông tin phụ) và dấu ngoặc kép (đánh dấu lời dẫn hoặc từ dùng theo ý đặc biệt).
  • Giải thích được tác dụng của liệt kê khi sắp xếp các thành phần cùng loại để làm rõ đặc điểm hoặc tăng sức gợi.
  • Giải thích được tác dụng của so sánh (“Mây mỏng như khăn”), nhân hóa (“Cành mai mỉm cười”) và điệp ngữ (“Em nhớ bếp, em nhớ sân”) trong câu thơ, câu văn cụ thể.
  • Vận dụng được kiến thức để nhận diện đúng chức năng của dấu câu và biện pháp liệt kê, so sánh, nhân hóa, điệp ngữ khi viết đoạn văn, câu văn ngắn có chú thích hoặc hình ảnh gợi cảm.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

  • Tự chủ và tự học: HS tự đọc, đối chiếu ví dụ với bảng hệ thống kiến thức và tự kiểm tra đáp án các bài tập trắc nghiệm, đúng–sai.
  • Giao tiếp và hợp tác: HS làm việc theo cặp đôi, trao đổi, nhận xét bài làm của bạn và trình bày kết quả trước lớp bằng câu văn rõ ràng.
  • Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS xét chức năng của dấu câu và biện pháp tu từ trong ngữ cảnh cụ thể, sau đó viết câu mới có sáng tạo hình ảnh về sân trường và mùa xuân.

b) Năng lực đặc thù

  • Năng lực ngôn ngữ: nhận diện và sử dụng đúng dấu gạch ngang, ngoặc đơn, ngoặc kép; viết đoạn 3 câu có liệt kê và phần chú thích; đọc hiểu và nói rõ tác dụng của các biện pháp liệt kê, so sánh, nhân hóa, điệp ngữ.
  • Năng lực văn học: cảm nhận được những nét được làm nổi trong hình ảnh (mùi đất, mùi hoa, chồi non, nỗi nhớ), không chỉ gọi tên biện pháp tu từ mà còn chỉ rõ hình ảnh hoặc cảm xúc được làm nổi.

3. Phẩm chất

  • Chăm chỉ: hoàn thành đầy đủ các bài tập trong tiết học và bài viết ngắn ở phần vận dụng.
  • Trách nhiệm: tự kiểm tra lại đáp án, sửa lỗi dùng dấu câu của bản thân và của bạn khi được góp ý.
  • Trung thực: phân biệt rõ ý kiến cá nhân với căn cứ từ ví dụ, không đưa ra nhận xét không có dẫn chứng trong câu trả lời.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

  • Máy chiếu, bảng phụ ghi các ví dụ về dấu gạch ngang, ngoặc đơn, ngoặc kép, liệt kê và biện pháp tu từ.
  • Phiếu học tập số 1 (in cho từng nhóm đôi) và phiếu đáp án.
  • Học liệu số NeoEdu: trang bài học có bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác (neoedu.vn/learn/7/literature/bai-5-thuc-hanh-tieng-viet-trang-110-tap-1), dùng ở phần luyện tập để HS kiểm tra nhanh đáp án trắc nghiệm.

2. Học sinh

  • Sách Ngữ văn 7 (tập 1), trang 110.
  • Vở ghi, bút, bút chì, thước kẻ.
  • Bảng con hoặc giấy nháp để giơ đáp án nhanh.

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 5 phút

Đoán chức năng dấu câu trong ngữ cảnh

a) Mục tiêu

Huy động kiến thức nền về dấu gạch ngang, dấu ngoặc đơn, dấu ngoặc kép; xác định nhiệm vụ học tập: xét chức năng của dấu câu trong câu cụ thể, không chỉ nhìn hình thức.

b) Nội dung

GV chiếu ba câu sau và yêu cầu HS cho biết dấu câu được in đậm trong mỗi câu đang làm việc gì: (1) “– Cậu đã đọc chưa?” hỏi bạn; (2) Hà Nội (thủ đô Việt Nam) là nơi em muốn đến; (3) Bạn ấy gọi tôi là “cô bé lém lỉnh”. HS trả lời nhanh bằng bảng con. Câu hỏi dẫn dắt: “Cùng là một dấu câu, khi nào nó chỉ lời đối thoại, khi nào nó chỉ phần chú thích?”

c) Sản phẩm

HS nêu được ý ban đầu: (1) dấu gạch ngang đầu dòng đánh dấu lời nhân vật đối thoại; (2) dấu ngoặc đơn thêm thông tin giải thích, bổ sung cho “Hà Nội”; (3) dấu ngoặc kép đánh dấu lời dẫn hoặc cách gọi đặc biệt. GV ghi nhận nhiệm vụ: phải xét chức năng dấu câu trong câu, không đoán theo hình thức.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu ba câu ví dụ, nêu yêu cầu: “Hãy cho biết mỗi dấu câu in đậm đang làm nhiệm vụ gì trong câu.” GV nhắc HS làm nhanh trong khoảng 2 phút.

    Học sinh

    HS đọc thầm ba câu, suy nghĩ và chuẩn bị trả lời vào bảng con.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV quan sát, gợi ý khi HS lúng túng: “Dấu gạch ngang ở đây đứng đầu dòng hay đứng giữa câu?” “Phần trong ngoặc đơn có cần thiết cho ý chính của câu không?”

    Học sinh

    HS giơ bảng con ghi tên chức năng: (1) đánh dấu lời đối thoại; (2) bổ sung thông tin phụ; (3) đánh dấu lời dẫn hoặc từ dùng theo ý đặc biệt.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 HS trình bày đáp án, yêu cầu HS khác nhận xét. GV hỏi thêm: “Nếu bỏ phần trong ngoặc đơn, câu có mất ý chính không?”

    Học sinh

    HS trả lời dự kiến: “Đây là lời của nhân vật, vì dấu gạch ngang đứng đầu dòng.” “Phần trong ngoặc đơn chỉ giải thích thêm, bỏ đi câu vẫn đủ nghĩa.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV nhận xét và dẫn vào bài: “Muốn nhận đúng dấu câu, các em phải xét chức năng của nó trong câu. Hôm nay chúng ta hệ thống lại kiến thức và luyện tập để làm đúng các bài trong sách.”

    Học sinh

    HS ghi tên bài học và nhiệm vụ của tiết học vào vở.

Hoạt động 2.1: Hình thành kiến thức mới · 8 phút

Hệ thống hoá dấu gạch ngang, ngoặc đơn và ngoặc kép

a) Mục tiêu

Nêu được chức năng của dấu gạch ngang đầu dòng, cặp gạch ngang chú thích, dấu ngoặc đơn và dấu ngoặc kép; phân biệt được các trường hợp dễ nhầm lẫn.

b) Nội dung

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: đọc lại phần Nhận biết trong ngữ cảnh và Ghi nhớ, điền vào bảng hệ thống dấu câu gồm ba cột: dấu câu, dấu hiệu nhận biết, chức năng. Sau đó nêu ví dụ minh họa và trả lời câu hỏi: “Vì sao cần xét chức năng trong câu, không chỉ nhìn hình dạng dấu?”

c) Sản phẩm

Bảng hệ thống (HS hoàn thành trên Phiếu học tập số 1):

  • Dấu gạch ngang đầu dòng: dấu hiệu là đứng đầu dòng, mở đầu lời nói của nhân vật; chức năng là đánh dấu lượt lời đối thoại.
  • Cặp gạch ngang: dấu hiệu là hai dấu đặt ở hai đầu một phần trong câu; chức năng là đánh dấu phần chú thích.
  • Dấu ngoặc đơn: dấu hiệu là phần thông tin đặt trong ngoặc; chức năng là thêm thông tin phụ, không làm thay đổi ý chính.
  • Dấu ngoặc kép: dấu hiệu là từ hoặc câu đặt trong ngoặc kép; chức năng là đánh dấu lời dẫn hoặc từ được dùng theo ý đặc biệt.
    Kết luận: phải xét chức năng dấu câu trong câu.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV phát Phiếu học tập số 1, yêu cầu cặp đôi đọc phần Nhận biết và Ghi nhớ trong SGK, hoàn thành bảng trong 5 phút. GV nhắc: “Mỗi dấu câu cần ghi đủ ba ý: dấu hiệu, chức năng và một ví dụ.”

    Học sinh

    HS đọc tài liệu, thảo luận cặp đôi, điền bảng và chuẩn bị ví dụ.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, hỗ trợ cặp đôi còn lúng túng về cặp gạch ngang chú thích và dấu ngoặc đơn.

    Học sinh

    HS trao đổi: “Cặp gạch ngang và ngoặc đơn đều thêm thông tin, khác nhau ở chỗ nào?” HS trả lời: “Cặp gạch ngang thường đánh dấu phần chú thích nằm giữa câu; ngoặc đơn bổ sung thông tin phụ.”

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 cặp trình bày bảng, các nhóm khác bổ sung. GV chiếu bảng chuẩn lên màn hình để đối chiếu.

    Học sinh

    HS trình bày: “Dấu gạch ngang đầu dòng đánh dấu lời đối thoại; ngoặc kép đánh dấu lời dẫn.” HS khác nhận xét và sửa bảng của nhóm mình nếu cần.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: dấu gạch ngang đầu dòng thường đánh dấu lời đối thoại; một cặp gạch ngang có thể đánh dấu phần chú thích; dấu ngoặc đơn thêm thông tin phụ; dấu ngoặc kép đánh dấu lời dẫn hoặc từ dùng theo ý đặc biệt. GV nhấn mạnh: phải xét chức năng trong câu.

    Học sinh

    HS ghi bảng hệ thống vào vở và đánh dấu ví dụ tiêu biểu của mình.

Hoạt động 2.2: Hình thành kiến thức mới · 7 phút

Hệ thống hoá liệt kê và các biện pháp so sánh, nhân hóa, điệp ngữ

a) Mục tiêu

Giải thích được tác dụng của liệt kê, so sánh, nhân hóa và điệp ngữ; chỉ rõ hình ảnh hoặc cảm xúc được làm nổi, không chỉ gọi tên biện pháp.

b) Nội dung

HS đọc ba ví dụ và trả lời theo nhóm đôi: (1) “Sân thơm mùi lá, mùi đất, mùi hoa” – liệt kê có tác dụng gì? (2) “Mây mỏng như khăn” và “Cành mai mỉm cười” – so sánh và nhân hóa làm nổi điều gì? (3) “Em nhớ bếp, em nhớ sân” – điệp ngữ nhấn điều gì? GV lưu ý: một danh sách liệt kê phải gồm các thành phần cùng cấp, cùng loại; không nối các chi tiết không liên quan.

c) Sản phẩm

  • Liệt kê “mùi lá, mùi đất, mùi hoa”: các mùi cùng cấp góp cảm giác phong phú, làm nổi không khí thơm mát của sân.
  • So sánh “Mây mỏng như khăn”: gợi nét mềm nhẹ, mỏng manh của mây.
  • Nhân hóa “Cành mai mỉm cười”: làm cảnh có hồn, gợi niềm vui tươi của hoa mai.
  • Điệp ngữ “Em nhớ bếp, em nhớ sân”: lặp “em nhớ” để nhấn nỗi nhớ quê nhà.
    Kết luận: khi phân tích, phải chỉ rõ hình ảnh hoặc cảm xúc được làm nổi.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu ba ví dụ và câu hỏi gợi mở: “Biện pháp này làm nổi điều gì? Hãy chỉ rõ hình ảnh hoặc cảm xúc, không chỉ gọi tên biện pháp.”

    Học sinh

    HS đọc ví dụ, thảo luận nhanh trong cặp đôi về tác dụng của từng biện pháp.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV gợi ý: “Các mùi trong câu có cùng loại không? Nếu đổi thứ tự, nghĩa có thay đổi không?” “So sánh mây với khăn làm em hình dung mây như thế nào?”

    Học sinh

    HS trả lời dự kiến: “Các mùi đều là mùi của cảnh vật, cùng cấp nên dễ đọc và gợi không khí.” “Mây như khăn gợi sự mềm và nhẹ.”

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2–3 HS trình bày, yêu cầu HS nêu rõ hình ảnh được làm nổi trong mỗi ví dụ.

    Học sinh

    HS trình bày: “Điệp ngữ ‘em nhớ’ lặp lại để nhấn nỗi nhớ bếp và sân.” Các bạn khác bổ sung nếu chưa chỉ rõ hình ảnh hoặc cảm xúc.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: liệt kê sắp xếp thành phần cùng loại để làm rõ đặc điểm; so sánh gợi nét; nhân hóa làm cảnh có hồn; điệp ngữ nhấn cảm xúc. GV nhắc: khi phân tích, luôn chỉ rõ hình ảnh hoặc cảm xúc được làm nổi.

    Học sinh

    HS ghi tóm tắt vào vở, mỗi biện pháp kèm một ví dụ và một cách nói về tác dụng.

Hoạt động 3: Luyện tập · 15 phút

Luyện tập nhận diện và giải thích

a) Mục tiêu

Vận dụng kiến thức đã hệ thống để làm đúng các bài trắc nghiệm, đối chiếu quan hệ khái niệm và giải thích tác dụng của dấu câu, biện pháp tu từ.

b) Nội dung

HS làm việc theo cặp đôi, thực hiện lần lượt các bài tập sau:

  1. Dấu gạch ngang đầu dòng “– Cậu đã đọc chưa?” chủ yếu để: A. đánh dấu lượt lời; B. chỉ phép trừ; C. đánh số trang; D. báo từ bị sai.
  2. “Hà Nội (thủ đô Việt Nam)” có phần ngoặc đơn để: A. thay chủ ngữ bằng vị ngữ; B. biểu thị câu hỏi; C. tạo dấu trừ; D. bổ sung giải thích.
  3. “Sân thơm mùi lá, mùi đất, mùi hoa” dùng: A. đối thoại; B. câu mệnh lệnh; C. liệt kê; D. phép chia.
  4. Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) gạch ngang đối thoại – mở một lượt lời; b) ngoặc đơn – mở một lượt lời.
  5. Ghép hiện tượng với ý nghĩa hoặc chức năng: gạch ngang đối thoại; ngoặc đơn; ngoặc kép.
  6. Hoàn thiện lời giải cho ví dụ: Dấu gạch ngang đầu dòng “– Cậu đã đọc chưa?” chủ yếu để … (nêu kết luận, dẫn chi tiết và phân tích tác dụng).
    GV dùng học liệu số NeoEdu để HS làm các câu trắc nghiệm tương tác nếu có thời gian.

c) Sản phẩm

Đáp án:

  1. A (Đầu dòng là một lời nhân vật).
  2. D (Thông tin trong ngoặc làm rõ Hà Nội).
  3. C (Các mùi cùng cấp góp cảm giác phong phú).
  4. a) Đ (gạch ngang đối thoại mở một lượt lời); b) S (ngoặc đơn bổ sung thông tin phụ, không mở lượt lời).
  5. Gạch ngang đối thoại – mở một lượt lời; ngoặc đơn – bổ sung thông tin phụ; ngoặc kép – đánh dấu lời dẫn hoặc cách dùng đặc biệt.
  6. Mẫu: Dấu gạch ngang đầu dòng “– Cậu đã đọc chưa?” chủ yếu để đánh dấu lời của nhân vật. Câu này là lời hỏi của một người với người đối thoại, nên dấu gạch ngang mở đầu lượt lời và cho thấy đây là lời đối thoại trực tiếp.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu đề các bài 1, 2, 3, 4, 5, 8 và yêu cầu cặp đôi làm trong 8 phút; sau đó sửa nhanh bài 4, 5 và bài 8. GV nhắc: “Với bài 8, phải nêu kết luận, dẫn chi tiết và phân tích tác dụng.”

    Học sinh

    HS đọc đề, thảo luận và ghi đáp án vào vở.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, kiểm tra nhanh bài của các cặp còn lúng túng, đặc biệt ở bài 4 (phân biệt ngoặc đơn và gạch ngang).

    Học sinh

    HS đối chiếu đáp án, giải thích lý do chọn đáp án cho bạn bên cạnh. HS dự kiến trả lời bài 4b: “Ngoặc đơn không mở lượt lời vì nó chỉ thêm thông tin phụ.”

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 HS đọc đáp án bài 1–3, sau đó mời 1 HS trình bày bài 8. GV chiếu đáp án để HS đối chiếu.

    Học sinh

    HS đọc đáp án. Một HS trình bày bài 8: “Đầu dòng là một lời nhân vật, cho thấy người nói đang hỏi người khác.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV nhận xét: HS cần nắm chức năng, không chỉ nhớ hình dạng dấu câu. GV nhấn mạnh: lời giải phải có kết luận, dẫn chi tiết và phân tích tác dụng.

    Học sinh

    HS sửa lại đáp án sai (nếu có) và ghi chú ngắn vào vở.

Hoạt động 4: Vận dụng · 10 phút

Viết đoạn văn có liệt kê, chú thích và câu thơ gợi cảm

a) Mục tiêu

Vận dụng được kiến thức để viết đoạn văn ngắn có liệt kê và phần chú thích rõ chức năng; viết câu có điệp ngữ hoặc so sánh, nhân hóa và chỉ rõ tác dụng.

b) Nội dung

Nhiệm vụ 1 (bài 6): Viết một đoạn 3 câu tả sân trường có liệt kê và một phần chú thích rõ chức năng. Nhiệm vụ 2 (bài 7): Viết hai câu mới về mùa xuân: một câu dùng điệp ngữ, một câu dùng so sánh hoặc nhân hóa. Sau khi viết, chỉ rõ tác dụng của từng biện pháp. HS hoàn thành nhiệm vụ 1 trong lớp, nhiệm vụ 2 có thể làm tiếp ở nhà.

c) Sản phẩm

Mẫu tham khảo bài 6: Sân có bàng, phượng và vài chậu cúc. Cây bàng già (ở phía thư viện) đang thay lá. Mùi đất và mùi hoa thoảng trong gió. Giải thích: liệt kê cho biết nhiều loại cây; ngoặc đơn xác định vị trí.
Mẫu tham khảo bài 7: Em nhớ mưa bụi, em nhớ mùi đất vườn. / Chồi non như những ngọn nến xanh. Giải thích: lặp “em nhớ” nhấn tình cảm; so sánh chồi với nến gợi dáng vươn nhỏ và sức sống.
Tiêu chí chấm (thang 10 điểm, theo gợi ý SGK): bài 6 – nhận diện đúng liệt kê 3 điểm, dùng hoặc sửa chú thích hợp lí 4 điểm, giải thích rõ chức năng 3 điểm; bài 7 – điệp ngữ đúng 3 điểm, so sánh hoặc nhân hóa đúng 3 điểm, tác dụng gắn với chi tiết 3 điểm, lời rõ ràng 1 điểm.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV nêu yêu cầu bài 6 và bài 7, nhấn mạnh tiêu chí chấm, yêu cầu HS viết trong 6 phút đối với bài 6; bài 7 làm tiếp ở nhà.

    Học sinh

    HS ghi yêu cầu vào vở, lập dàn ý nhanh cho đoạn văn tả sân trường.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV nhắc: “Mỗi câu liệt kê phải có các thành phần cùng loại. Chú thích phải đặt trong dấu đúng chức năng.” GV đi kiểm tra bài của một số HS.

    Học sinh

    HS viết đoạn 3 câu, tự kiểm tra việc dùng dấu ngoặc đơn và liệt kê.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2–3 HS đọc đoạn văn, yêu cầu các bạn nhận xét cách dùng liệt kê và chú thích có đúng chức năng không.

    Học sinh

    HS đọc bài, bạn nhận xét: “Liệt kê ‘bàng, phượng, cúc’ cùng loại, đúng.” “Phần trong ngoặc đơn chỉ vị trí, không thay đổi ý chính.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV nhận xét chung, nêu lỗi thường gặp (liệt kê các chi tiết không cùng cấp, dùng ngoặc đơn để thay vì thêm thông tin). GV giao hoàn thành bài 7 ở nhà.

    Học sinh

    HS ghi nhận xét và sửa đoạn văn của mình trước khi nộp.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Nhiệm vụ: Đọc phần Nhận biết trong ngữ cảnh và Ghi nhớ trong SGK, điền bảng hệ thống dấu câu.
Bảng cần điền (mỗi dòng gồm: dấu câu – dấu hiệu nhận biết – chức năng – ví dụ):

  • Dấu gạch ngang đầu dòng: ……………………………………
  • Cặp gạch ngang đánh dấu phần chú thích: ……………………………………
  • Dấu ngoặc đơn: ……………………………………
  • Dấu ngoặc kép: ……………………………………
    Câu hỏi thảo luận:
  1. Vì sao phải xét chức năng dấu câu trong câu, không chỉ nhìn hình dạng dấu?
  2. Ngoặc đơn và cặp gạch ngang đều thêm thông tin, chúng khác nhau ở điểm nào?
  3. Ví dụ nào trong bài có thể làm minh họa cho liệt kê? Hãy chỉ rõ các thành phần cùng loại.

Hướng dẫn về nhà

  • Hoàn thành bài 7 trong SGK: viết hai câu mới về mùa xuân, một câu dùng điệp ngữ, một câu dùng so sánh hoặc nhân hóa; chỉ rõ tác dụng của từng biện pháp.
  • Đọc lại phần Ghi nhớ và bảng hệ thống dấu câu đã làm trên lớp; tự làm thêm một câu có dấu gạch ngang đầu dòng và một câu có ngoặc đơn, ghi chú chức năng của từng dấu.
  • Truy cập học liệu số NeoEdu (neoedu.vn/learn/7/literature/bai-5-thuc-hanh-tieng-viet-trang-110-tap-1) để làm lại các bài tập tương tác và tự kiểm tra đáp án.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.