Giáo án Tháng Giêng, mơ về trăng non rét ngọt

Kích hoạt trải nghiệm của HS về mùa xuân và dẫn dắt vào nỗi nhớ mùa xuân được gợi trong văn bản.

GV đặt hai câu hỏi: 1) Em thường nhận ra mùa xuân qua những dấu hiệu nào (thời tiết, âm thanh, mùi vị, không khí trong nhà, ngoài phố)? 2) Khi đang xa quê hoặc xa nhà, điều gì khiến em nhớ nhất về một mùa?
HS suy nghĩ cá nhân và viết nhanh 2–3 dòng vào vở.

Danh sách 3–4 dấu hiệu cảm nhận mùa xuân của HS (ví dụ: không khí se lạnh, mưa phùn, tiếng pháo, mùi bánh chưng, không khí sum vầy) và một câu nêu điều khiến em nhớ một mùa, từ đó nhận ra nỗi nhớ thường gắn với nơi chốn và người thân. Đây là vào đề: tùy bút ghi lại mùa xuân qua nỗi nhớ.

HS nhận ra cảnh đầu tháng và cảnh sau rằm được phân biệt bằng những nét tinh tế; hiểu cảnh được nhìn từ tâm trạng nhớ thương, không mang tính thống kê thời tiết.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1 (xem phần Phiếu học tập). Các nhiệm vụ:

1. Đọc bản tóm lược, tìm các chi tiết gợi cảnh đầu tháng (cái lạnh dịu, mưa, cây cối, tiếng động, không khí gia đình) và cảnh sau rằm (sự đổi sắc).
2. Điền bảng ba cột chi tiết – nhận xét – lí giải cho ít nhất hai chi tiết.
3. Trả lời: Vì sao có thể nói cảnh được nhìn từ tâm trạng nhớ thương, không như bản thống kê thời tiết?
4. Vì sao cụm « rét ngọt » trong tiêu đề gợi sắc thái yêu mến?

Phiếu học tập số 1 đã điền. Kiến thức HS rút ra:

• Cảnh đầu tháng và cảnh sau rằm được phân biệt bằng những nét tinh tế; sau rằm cảnh đổi sắc rõ hơn, thể hiện quan sát tinh tế của người viết.
• Cảnh được nhìn từ tâm trạng nhớ thương, nên không chỉ ghi lại nhiệt độ, mưa nắng mà còn gửi gắm cảm xúc.
• Cách nói về cái rét mang sắc thái cảm giác yêu mến; không thể hiểu tính từ « rét » theo nghĩa vật lí đơn lẻ.

HS phân tích được vai trò của giác quan, liên tưởng và lời tâm tình trong việc tạo chất trữ tình của tùy bút, đồng thời nhận biết thể loại tùy bút theo ghi chú về nguyên tác.

Kĩ thuật khăn trải bàn. Lớp chia 4 nhóm, mỗi nhóm nhận một phần khăn trải bàn ứng với một nội dung:

• Nhóm 1: Thể loại tùy bút theo ghi chú về nguyên tác; phân biệt với bản tóm lược văn xuôi.
• Nhóm 2: Giác quan (cảm giác lạnh dịu, tiếng động, mưa, cây cối) và tác dụng với cảnh tháng Giêng.
• Nhóm 3: Liên tưởng (mùa xuân gợi nhớ nơi chốn, không khí gia đình, đời sống tinh thần) và tác dụng với nỗi nhớ.
• Nhóm 4: Lời tâm tình (giọng người viết trò chuyện, nhớ thương) và cách nó khác với lối thống kê.
  Mỗi nhóm ghi kết quả vào phần khăn của mình, dẫn ít nhất một chi tiết từ văn bản.

Khăn trải bàn có 4 phần được hoàn thiện. Kiến thức HS rút ra:

• Tác phẩm nguyên tác thuộc thể loại tùy bút; bản tóm lược hiện có không phải nguyên văn và không giữ nguyên thể loại.
• Giác quan giúp cảnh hiện ra cụ thể, có hơi lạnh, có tiếng động, có mưa và cây cối.
• Liên tưởng nối cảnh thiên nhiên với nơi chốn và không khí gia đình, đời sống tinh thần, tạo chiều sâu cảm xúc.
• Lời tâm tình khiến văn bản mang chất trữ tình, cảnh và người đều được nhìn qua nỗi nhớ.

HS củng cố kiến thức về thể loại, trọng tâm văn bản và cách đối chiếu nhận định với bằng chứng; sử dụng học liệu số NeoEdu để tự kiểm tra.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm các câu:

1. Theo ghi chú về nguyên tác đi kèm bản tóm lược, tác phẩm thuộc dạng nào? A. truyện ngắn; B. thơ năm chữ; C. văn bản thông tin; D. tùy bút.
2. Nhận định nào khái quát đúng trọng tâm văn bản? A. học từ thiên nhiên và kinh nghiệm của người lao động; B. vẻ đẹp lao động và sự chung sức; C. nỗi nhớ quê qua vẻ riêng của mùa xuân; D. lòng trắc ẩn với những sinh linh nhỏ bé.
3. Xét từng nhận định: a) Cảnh đầu tháng và sau rằm được phân biệt bằng những nét tinh tế. b) Cảnh đầu tháng và sau rằm được miêu tả không có thay đổi. c) Cảnh xuân được ghi chép bằng giọng trung tính, không gắn nỗi nhớ.
4. Sắp xếp ba bước theo mạch trình bày trong bản tóm lược: (1) Gợi cảnh đầu tháng Giêng; (2) Nhớ mùa xuân miền Bắc; (3) Nhận vẻ đổi thay sau rằm.
5. Chọn hai nhận xét được bản tóm lược hỗ trợ: A. nỗi nhớ quê qua vẻ riêng của mùa xuân; B. cảnh đầu tháng và sau rằm được phân biệt bằng những nét tinh tế; C. cảnh đầu tháng và sau rằm được miêu tả không có thay đổi; D. cảnh xuân được ghi chép bằng giọng trung tính, không gắn nỗi nhớ.
   HS có thể làm trên trang bài học NeoEdu (phần bài tập tương tác) để nhận phản hồi ngay.

Đáp án:

1. D – ghi chú xác định nguyên tác là tùy bút; không suy thể loại từ hình thức văn xuôi của bản tóm lược.
2. C – nỗi nhớ quê qua vẻ riêng của mùa xuân là trọng tâm văn bản.
3. a) Đúng, có chi tiết hỗ trợ: cảnh đầu tháng và sau rằm được phân biệt bằng nét tinh tế. b) Sai, vì văn bản có sự đổi sắc sau rằm. c) Sai, vì cảnh được nhìn từ tâm trạng nhớ thương, không trung tính.
4. Nhớ mùa xuân miền Bắc → Gợi cảnh đầu tháng Giêng → Nhận vẻ đổi thay sau rằm.
5. A và B – hai ý được bản tóm lược và ghi chú hỗ trợ; C và D trái với nội dung văn bản.

HS vận dụng quy trình chi tiết – nhận xét – lí giải để viết một đoạn ngắn nêu nhận xét có căn cứ về sự phân biệt cảnh đầu tháng và sau rằm; liên hệ với trải nghiệm nhớ một mùa của bản thân.

HS viết 5–7 câu theo yêu cầu: Từ chi tiết « cảnh đầu tháng và sau rằm được phân biệt bằng những nét tinh tế », nêu nhận xét và giải thích tác dụng. Cấu trúc gợi ý: câu nêu nhận xét, câu dẫn chi tiết trong văn bản, 2–3 câu lí giải (liên hệ giác quan, liên tưởng hoặc lời tâm tình), câu kết khẳng định vai trò của nỗi nhớ.
Sau đó 2 HS trong cặp đọc đoạn của nhau và góp ý theo tiêu chí: có nhận xét, có chi tiết, có lí giải.

Đoạn văn 5–7 câu có đủ ba thành phần: nhận xét (ví dụ: Người viết nhìn cảnh sau rằm bằng sự quan sát tinh tế); chi tiết (cảnh đầu tháng và sau rằm được phân biệt bằng những nét tinh tế); lí giải (cảnh được nhìn từ tâm trạng nhớ thương nên mỗi đổi thay đều được cảm nhận sâu). Kiến thức được vận dụng: nhận xét phải có căn cứ, cảnh xuân trong tùy bút gắn với nỗi nhớ quê.