Giáo án Củng cố, mở rộng trang 126 – Tập 1

Kích hoạt lại kiến thức về ba văn bản đã học trong Bài 5 và tạo tâm thế ôn tập; xác định nhiệm vụ của tiết học là hệ thống hoá, phân biệt và vận dụng.

HS nhớ lại tên từng văn bản, thể loại và một chi tiết đáng nhớ. GV đặt câu hỏi: “Khi nhắc đến cơm hến, em nghĩ đến điều gì trong bài viết?”; “Cảnh đầu tháng Giêng và cảnh sau rằm khác nhau ở điểm nào trong tùy bút?”; “Hội lồng tồng được tổ chức vào thời điểm nào và gắn với công việc nào?”.

Mỗi HS nêu được một chi tiết đúng. Ví dụ: “Cơm hến là món ăn dân dã của Huế, bài viết nói đến nguyên liệu, khẩu vị và người làm nghề”; “Tháng Giêng được nhớ qua cái lạnh dịu, mưa và không khí gia đình”; “Lễ hội diễn ra vào mùa xuân, phần lễ gắn với mùa màng”. GV ghi nhanh các ý lên bảng để làm căn cứ cho các hoạt động sau.

Hệ thống hoá đặc điểm thể loại, chi tiết, cách thể hiện và ý nghĩa của ba văn bản; nhận biết vai trò của giác quan, liên tưởng, giọng trò chuyện và cách tổ chức thông tin.

Lớp chia ba nhóm chuyên gia, mỗi nhóm nhận một văn bản và Phiếu học tập số 1. Nhóm 1 nghiên cứu “Tháng Giêng, mơ về trăng non rét ngọt”; nhóm 2 nghiên cứu “Chuyện cơm hến”; nhóm 3 nghiên cứu “Hội lồng tồng”. Nhiệm vụ: đọc lại phần tóm lược và ghi chú đọc, điền phiếu, sau đó trình bày cho cả lớp. Câu hỏi gợi mở: “Vì sao tác giả chọn giác quan và liên tưởng để tả cảnh tháng Giêng?”; “Giọng trò chuyện và từ ngữ địa phương tạo hiệu quả gì trong bài về cơm hến?”; “Văn bản thông tin đã nhóm nội dung theo tiêu chí nào để người đọc dễ tra cứu?”.

Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành, dự kiến:

• Tháng Giêng, mơ về trăng non rét ngọt: tùy bút; chi tiết là cái lạnh dịu, mưa, cây cối, tiếng động, không khí gia đình, sự đổi sắc từ đầu tháng đến sau rằm; cách thể hiện là nhìn từ tâm trạng nhớ thương, kết hợp giác quan, liên tưởng và lời tâm tình; ý nghĩa là gắn mùa xuân với nơi chốn và đời sống tinh thần của người nhớ quê.
• Chuyện cơm hến: tản văn; chi tiết là món cơm hến dân dã, nguyên liệu, khẩu vị và người làm nghề; cách thể hiện là đi từ nguyên liệu đến thái độ văn hoá, dùng từ ngữ địa phương và giọng trò chuyện; ý nghĩa là trân trọng văn hoá từ món ăn bình dị và gìn giữ nét riêng quê nhà.
• Hội lồng tồng: văn bản thông tin; chi tiết là thời điểm mùa xuân, phần lễ gắn ước mong mùa màng, phần hội gồm trò chơi và sinh hoạt cộng đồng; cách thể hiện là nhóm thông tin theo thời gian, địa điểm, chuẩn bị và hoạt động; ý nghĩa là hiểu lễ hội trong mối liên hệ nông nghiệp và đời sống cộng đồng.

Phân biệt dữ kiện trong văn bản, suy luận có căn cứ và ý kiến riêng; tránh biến suy đoán thành sự kiện và tránh khái quát vội.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2. Mỗi cặp phân loại năm nhận định về ba văn bản vào ba nhóm: dữ kiện trong văn bản; suy luận có căn cứ; ý kiến riêng hoặc suy đoán không có căn cứ. Các nhận định: (1) “Bài viết về cơm hến có phần giới thiệu nguyên liệu.”; (2) “Tác giả chắc chắn yêu Huế hơn mọi vùng đất khác.”; (3) “Cảnh tháng Giêng gợi nỗi nhớ quê vì được nhìn từ tâm trạng nhớ thương.”; (4) “Tùy bút này hay hơn bài cơm hến vì có nhiều cảm xúc.”; (5) “Hội lồng tồng là lễ hội của mọi cộng đồng trên cả nước.”

Bảng phân loại đã hoàn thành, dự kiến:

• Dữ kiện trong văn bản: (1).
• Suy luận có căn cứ: (3) vì có căn cứ là cách nhìn qua tâm trạng nhớ thương trong tùy bút.
• Ý kiến riêng hoặc suy đoán không có căn cứ: (2) vì văn bản không nói như vậy; (4) là đánh giá so sánh cần có lí lẽ cụ thể; (5) là khái quát sai, vì văn bản không xem một lễ hội đại diện mọi phong tục của mọi cộng đồng.
  Ghi chú: với (4), nếu HS muốn giữ ý kiến thì phải nêu ít nhất một chi tiết làm căn cứ.

Củng cố kiến thức qua bài tập trắc nghiệm, sắp xếp và viết đoạn phân tích; rèn kĩ năng trả lời có căn cứ và viết mạch lạc.

HS làm các bài tập 2, 3, 4, 6, 7, 8, 10 trong mục Bài tập (kèm đáp án) của trang 126. Bài 2 và 6 và 10 là trắc nghiệm về thể loại. Bài 3 và 7 là sắp xếp mạch trình bày. Bài 4 và 8 là phân tích ý nghĩa chi tiết, viết 5–7 câu. Bài 1, 5, 9 là bản tóm lược, HS đọc để làm căn cứ. HS có thể làm phần tương tác trên trang NeoEdu để kiểm tra nhanh.

Đáp án dự kiến:

• Bài 2: D (tùy bút). Bài 6: C (tản văn). Bài 10: D (văn bản thông tin).
• Bài 3: Nhớ mùa xuân miền Bắc → Gợi cảnh đầu tháng Giêng → Nhận vẻ đổi thay sau rằm.
• Bài 7: Giới thiệu món cơm hến → Kể khẩu vị và người bán → Suy ngẫm gìn giữ nét quê.
• Bài 4 và 8 (thang 10 điểm): nhận xét phù hợp 2 điểm; dẫn đúng chi tiết 3 điểm; giải thích tác dụng 3 điểm; mạch lạc và diễn đạt 2 điểm. Ví dụ bài 4: nhận xét “cảnh đầu tháng và sau rằm được phân biệt tinh tế”; dẫn chi tiết đổi sắc trước và sau rằm; giải thích việc quan sát tinh tế thể hiện tâm trạng nhớ thương và tạo chất trữ tình.
• Bài 8: nhận xét “món ăn bình dân được nhìn như một phần bản sắc Huế”; dẫn chi tiết cơm hến dân dã và người làm nghề; giải thích giá trị không phụ thuộc sự sang trọng và thái độ trân trọng văn hoá.

Vận dụng cách tổ chức thông tin theo nhóm và cách tóm lược đúng độ dài vào bối cảnh thực tế của HS; biết trình bày có căn cứ, không kể tùy hứng.

Cá nhân HS chọn một lễ hội hoặc một món ăn ở địa phương mình và viết đoạn 5–7 câu giới thiệu. Đoạn văn phải có ba nhóm thông tin: thời gian và địa điểm; chuẩn bị và hoạt động (hoặc nguyên liệu và cách thưởng thức); ý nghĩa đối với cộng đồng hoặc gia đình. Có thể viết thêm một nhận xét so sánh ngắn với một văn bản đã học, có ví dụ cụ thể. Nếu chưa đủ thời gian trên lớp, HS hoàn thành ở nhà.

Đoạn văn 5–7 câu có ba nhóm thông tin rõ ràng; có ít nhất một chi tiết cụ thể lấy từ đời sống địa phương; phần nhận xét (nếu có) nêu được một điểm giống hoặc khác có căn cứ, ví dụ: “Cả hội lồng tồng và bài cơm hến đều nhắc đến cộng đồng, nhưng hội lồng tồng nêu rõ mùa và hoạt động còn bài cơm hến chú trọng khẩu vị và người làm nghề”.