Giáo án Viết bài văn biểu cảm về con người hoặc sự việc

Tạo tâm thế học tập; giúp HS nhận ra biểu cảm dựa trên chi tiết cụ thể thì sức gợi mạnh hơn lời khen chung chung.

HS nghe GV đọc đoạn 1 của bài mẫu “Chiếc kệ sách” và ghi lại 2 chi tiết làm em nhớ nhất. GV đặt câu hỏi: (1) Chi tiết nào khiến em hình dung rõ buổi chiều sửa kệ? (2) Nếu thay câu “Ông đã hướng dẫn em rất tận tình” bằng “Ông rất tốt và chiếc kệ rất đẹp”, cảm xúc của em có còn rõ không? Vì sao?

• Chi tiết HS nêu: vết chì mờ cạnh mép gỗ, vết xước, thước đặt cạnh tay, câu “Ông không trách em mà hỏi xem chân nào chưa chạm đất”.
• Nhận xét dự kiến: câu “ông rất tốt, kệ rất đẹp” chung chung, người đọc khó hình dung; chi tiết cụ thể giúp người đọc cảm được tình cảm của người viết.
• Nêu vấn đề: bài biểu cảm hay là bài dựa vào trải nghiệm cụ thể, có chi tiết gợi cảm.

Nêu được mục đích và cách triển khai của bài văn biểu cảm; thấy được vai trò của kể, tả và sự thay đổi cảm xúc.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 1 dựa trên đoạn văn mẫu. Nội dung cần tìm: đối tượng biểu cảm, tình cảm chủ đạo, chi tiết kể, chi tiết tả, sự thay đổi cảm xúc qua các đoạn. GV nêu câu hỏi: Đoạn nào cho thấy cảm xúc của em thay đổi? Vì sao câu “Em yêu chiếc kệ vì nó giữ cả sách lẫn một kỉ niệm về sự dịu dàng” là kết quả của cả bài?

Đáp án Phiếu học tập số 1 (dự kiến):

• Đối tượng: ông và chiếc kệ sách nhỏ.
• Tình cảm chủ đạo: biết ơn, yêu quý, trân trọng sự kiên nhẫn của ông.
• Kể: buổi chiều cùng ông sửa kệ; em muốn bỏ kệ, đo sai hai lần, ông đặt thước cạnh tay em.
• Tả: chiếc kệ không mới, một góc còn vết xước; vết chì mờ cạnh mép gỗ.
• Sự thay đổi cảm xúc: từ chán nản, xấu hổ khi đo sai → bớt sợ sai nhờ sự kiên nhẫn của ông → vui khi kệ đứng vững, thấy công sức được tin cậy.
• Kết luận HS rút ra: Bài biểu cảm bộc lộ tình cảm dựa trên trải nghiệm cụ thể; kể và tả là điểm tựa để cảm xúc hiện rõ và có sự chuyển biến.

Nêu được các bước tạo lập văn bản và vận dụng để lập dàn ý cho đề bài về lần được ông hướng dẫn sửa chiếc kệ sách.

HS làm việc nhóm 4 người, kĩ thuật sơ đồ tư duy. Mỗi nhóm hoàn thành sơ đồ gồm 4 bước: xác định mục đích và người đọc; chọn thông tin, lập ý; viết bản nháp; đối chiếu yêu cầu và sửa. Sau đó nhóm lập dàn ý cho đề: Viết bài biểu cảm về lần được ông hướng dẫn sửa chiếc kệ sách. GV hỏi: Dàn ý cần có những ý nào để bám sát đề và bộc lộ được tình cảm? Mỗi ý nên dự kiến chi tiết nào làm bằng chứng?

Sơ đồ quy trình (dự kiến):

• Xác định mục đích và người đọc: bộc lộ tình cảm biết ơn ông, qua kỉ niệm sửa kệ sách.
• Chọn thông tin, lập ý: chọn sự việc sửa kệ và cảm xúc thay đổi; loại bỏ thông tin không liên quan.
• Viết bản nháp: triển khai ý thành đoạn văn có kể, tả và cảm xúc.
• Đối chiếu và sửa: kiểm tra có lời khen chung không, chi tiết có cụ thể không, cảm xúc có được lí giải không.

Dàn ý dự kiến:

• Mở bài: nhớ lại chiếc kệ và buổi chiều cùng ông (dẫn từ “Mỗi lần xếp sách…”).
• Thân bài: (1) tình huống muốn bỏ kệ, đo sai, xấu hổ; (2) cách ông hướng dẫn, kiên nhẫn chờ em đo lại; (3) cảm xúc khi kệ đứng vững, vết chì như dấu nhắc.
• Kết bài: điều học được từ ông, biết kiên nhẫn với người đang học điều mới.

Vận dụng kiến thức để làm bài tập trắc nghiệm, ghép đôi và sửa lỗi lời khen chung trong đoạn văn.

HS hoàn thành Phiếu học tập số 2 (làm cá nhân 8 phút, đối chiếu cặp đôi). Nội dung gồm: bài 1 (mục đích), bài 2 (cách dùng bài mẫu), bài 3 (xếp quy trình), bài 4 (ghép bước với việc cần làm), bài 7 (sửa đoạn chung chung). HS có thể làm thêm các bài tương tác trên trang bài học NeoEdu nếu còn thời gian.

Đáp án Phiếu học tập số 2:

• Bài 1: A. bộc lộ tình cảm dựa trải nghiệm cụ thể.
• Bài 2: B. học cách tổ chức, chọn nội dung riêng và kiểm tra.
• Bài 3: Xác định mục đích và người đọc → Chọn thông tin, lập ý → Viết bản nháp → Đối chiếu yêu cầu và sửa.
• Bài 4: lập ý – chọn và sắp thông tin trước khi viết; viết nháp – triển khai ý thành lời; chỉnh sửa – đọc lại và thay chỗ chưa đạt.
• Bài 7 (ví dụ): Câu chung chung “Ông rất tốt và chiếc kệ rất đẹp” được sửa thành “Ông không trách em mà hỏi xem chân nào chưa chạm đất.” Giải thích: câu mới nêu hành động cụ thể của ông, người đọc hình dung được sự kiên nhẫn và cảm xúc của em; không chỉ thêm tính từ.

Vận dụng quy trình để viết đoạn mở bài và kết bài; biết nhận xét, góp ý bài của bạn dựa trên tiêu chí biểu cảm.

HS viết đoạn mở bài và kết bài cho đề: Viết bài biểu cảm về lần được ông hướng dẫn sửa chiếc kệ sách, khoảng 8 phút. Sau đó đổi bài cho bạn cùng bàn, ghi 2 nhận xét gắn với chỗ cụ thể trong bài (kiểm tra mục đích bộc lộ tình cảm, chi tiết, cách tổ chức). GV hỏi: Theo em, nhận xét nào cần ghi lại để bạn sửa đúng hướng?

• Đoạn mở bài và kết bài HS viết, có nhắc đến chiếc kệ, buổi chiều cùng ông và cảm xúc của bản thân.
• Hai nhận xét gắn với chỗ cụ thể, ví dụ: “Đoạn 2 có chi tiết vết chì, rất gợi; đoạn 3 nên thêm cảm xúc khi kệ đứng vững.”
• Tiêu chí tự kiểm: đúng mục đích biểu cảm; có thông tin cần kiểm chứng; không có câu chỉ lặp.