Giáo án Trình bày ý kiến về những hoạt động thiện nguyện vì cộng đồng

Huy động trải nghiệm và suy nghĩ ban đầu của HS về hoạt động quyên góp sách; xác định vấn đề trung tâm của bài nói.

HS quan sát tình huống: một nhóm bạn định quyên góp sách cho một nơi cần sách. HS trả lời nhanh hai câu hỏi: (1) Theo em, nhóm cần làm gì trước khi mang sách đi? (2) Nếu chỉ mang đến nhiều sách mà không hỏi nhu cầu, điều gì có thể xảy ra? Từ đó GV dẫn vào vấn đề: Quyên góp sách thế nào để thật sự hữu ích?

Vấn đề của bài nói được ghi lên bảng: Quyên góp sách thế nào để thật sự hữu ích?
HS nêu được ý ban đầu: cần hỏi nơi nhận cần loại sách nào; sách nhiều nhưng hỏng hoặc không phù hợp lứa tuổi thì người nhận khó dùng; cần kiểm tra tình trạng sách trước khi mang đi.

HS nắm cách lập ba ý gồm quan điểm, chi tiết hoặc lí do và điều muốn người nghe cùng nghĩ; biết chọn cách nói phù hợp thời gian 2–3 phút.

HS đọc mục Vấn đề, mục đích và chuẩn bị trong bài học và làm Phiếu học tập số 1: điền ba ý cho vấn đề “Quyên góp sách thế nào để thật sự hữu ích?”. GV hỏi: (1) Ý thứ nhất nên là quan điểm hay chi tiết? (2) Chi tiết hoặc lí do nào giúp người nghe tin ý đó? (3) Điều gì em muốn người nghe cùng suy nghĩ sau khi nghe?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, gồm ba ý tham khảo:

• Ý 1 (quan điểm): Quyên góp nên đáp nhu cầu thật của nơi nhận, không chạy theo số lượng.
• Ý 2 (chi tiết, lí do): Cần hỏi người phụ trách, chọn sách phù hợp lứa tuổi, kiểm tra tình trạng; ít sách dùng được có thể tốt hơn nhiều sách hỏng.
• Ý 3 (điều muốn người nghe cùng nghĩ): Sau hoạt động, nên hỏi sách có được đọc không và lần sau cần đổi cách chọn thế nào.
  HS kết luận: một bài nói 2–3 phút nên có khoảng ba ý, mỗi ý có một chi tiết hoặc lí do kèm theo.

HS nhận biết cấu trúc mở – triển khai – kết của bài nói mẫu; phân biệt dữ kiện, căn cứ và ý kiến riêng; ghi được ý chính, căn cứ và câu hỏi khi nghe.

GV đọc hoặc HS đọc to bài nói mẫu trong sách (đọc có nhấn, ngừng). HS làm Phiếu học tập số 2: ghi một ý chính, một căn cứ và một câu hỏi cần làm rõ. GV hỏi: (1) Ví dụ giả định trong bài có tác dụng gì? (2) Đâu là ý kiến riêng của người nói? (3) Đâu là chi tiết có thể kiểm chứng được?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành, ví dụ:

• Ý chính: Quyên góp nên đáp nhu cầu thật, không chạy số lượng.
• Căn cứ: Ví dụ giả định, nơi cần truyện chữ to cho bạn nhỏ mới đọc nhưng nhóm có nhiều sách bài tập đã viết kín; đem tất cả tới chỉ để đủ số lượng thì nơi nhận phải tốn công sắp và có thể không dùng được.
• Câu hỏi: Có nên bắt mọi bạn góp như nhau không?
  HS kết luận: ví dụ giả định dùng để làm rõ lí do; “Em nghĩ tính tự nguyện rất quan trọng” là ý kiến riêng, không phải sự kiện.

HS nắm quy trình nói và nghe gồm chuẩn bị, trình bày, phản hồi và điều chỉnh; hiểu trách nhiệm của người nói, người nghe và người điều phối.

GV trình bày sơ đồ quy trình trên bảng: Xác định vấn đề và người nghe → Lập ý kèm chi tiết/bằng chứng → Trình bày và lắng nghe phản hồi → Trả lời, điều chỉnh khi có căn cứ. HS thảo luận: (1) Người nói cần làm gì? (2) Người nghe cần làm gì? (3) Người điều phối làm gì để giữ lượt và thời gian công bằng?

Sơ đồ quy trình được hoàn thiện, kèm bảng phân vai:

• Người nói: nêu ý rõ, có căn cứ, nói đúng thời lượng.
• Người nghe: ghi ý chính, hỏi đúng nội dung, phản hồi vào ý kiến chứ không chê người nói.
• Người điều phối: giữ lượt phát biểu, nhắc thời gian, bảo đảm mọi thành viên đều được nói.
  Kết luận: nói và nghe là trách nhiệm của cả nhóm.

HS củng cố kiến thức về vấn đề bài nói, cách phản hồi và quy trình nói – nghe thông qua bài tập trắc nghiệm và ghép đôi.

HS làm các bài tập sau (đề và đáp án):
Bài 1. Tình huống nói được giao: Quyên góp sách thế nào để thật sự hữu ích? Cần tập trung vào nhiệm vụ nào? A. Quyên góp sách thế nào để thật sự hữu ích?; B. Lưu giữ một món ăn truyền thống mà vẫn tôn trọng thay đổi; C. Kể Đẽo cày giữa đường, sau đó nêu bài học không cực đoan; D. Công nghệ giúp học nhưng có thay việc tự suy nghĩ không?
Bài 2. Khi bạn có ý kiến khác, cách đáp phù hợp là: A. Ngắt lời ngay; B. Chê giọng nói của bạn; C. Hỏi lí do rồi phản hồi vào ý kiến; D. Bỏ cuộc trao đổi.
Bài 3. Xếp quy trình nói và nghe theo đúng thứ tự (trình bày theo ba thành phần: chuẩn bị, tương tác, chỉnh sau).
Bài 4. Ghép vai với việc cần làm: người nói – nêu ý rõ và có căn cứ; người nghe – ghi ý chính và hỏi đúng nội dung; người điều phối – giữ lượt và thời gian công bằng.

Đáp án:
Bài 1: A (lời nói phải bám đúng vấn đề: Quyên góp sách thế nào để thật sự hữu ích?).
Bài 2: C (phản hồi vào nội dung, không công kích người nói).
Bài 3: Xác định vấn đề và người nghe → Lập ý kèm chi tiết/bằng chứng → Trình bày và lắng nghe phản hồi → Trả lời, điều chỉnh khi có căn cứ.
Bài 4: người nói – nêu ý rõ và có căn cứ; người nghe – ghi ý chính và hỏi đúng nội dung; người điều phối – giữ lượt và thời gian công bằng.
HS rút ra: nói và nghe là trách nhiệm của cả nhóm.

HS luyện trình bày bài nói 2–3 phút, tự đo thời gian; rèn kĩ năng hỏi lại và đáp đúng trọng tâm; viết lại phần mở cho người nghe chưa biết chủ đề.

Bài 5. Nghe bài nói mẫu, ghi một ý chính, một căn cứ và một câu hỏi cần làm rõ (đã làm ở hoạt động trước, GV nhắc lại).
Bài 6. Trình bày bài nói 2–3 phút về: Quyên góp sách thế nào để thật sự hữu ích? Gợi ý: mở – triển khai – kết; bám đúng nhiệm vụ, có chi tiết hoặc lí do phù hợp.
Bài 7. Ghi một câu hỏi thực từ bạn đối thoại và câu trả lời của em. Nêu chỗ cần kiểm tra thêm nếu chưa biết.
Bài 8. Sau trao đổi, viết lại phần mở và một ý thân bài cho người nghe chưa biết chủ đề; giải thích vì sao em đổi.

Đáp án và gợi ý:
Bài 5: ý chính: Quyên góp nên đáp nhu cầu thật, không chạy số lượng; căn cứ: ví dụ sách bài tập viết kín không đáp nhu cầu truyện chữ to; câu hỏi: Có nên bắt mọi bạn góp như nhau không?
Bài 6: thang điểm 10 điểm (bám nhiệm vụ 3; chi tiết hoặc lí do 2; tổ chức mở–triển khai–kết 2; lời rõ, đúng thời lượng 1; lắng nghe và tương tác tôn trọng 2). Bài nói do HS thực hiện, GV và bạn đánh giá theo thang trên.
Bài 7: ví dụ giả định để học cách phản hồi: “Có nên bắt mọi bạn góp như nhau không?” – “Không; tham gia tự nguyện, có thể góp công phù hợp và không công khai để so sánh.” HS ghi câu hỏi và lời đáp thực trong lớp, không nhận ví dụ này là đối thoại đã diễn ra.
Bài 8: mở chỉnh cho người mới nghe: “Hôm nay em muốn trao đổi vấn đề: Quyên góp sách thế nào để thật sự hữu ích?”; một ý thân bài: “Quyên góp nên đáp nhu cầu thật, không chạy số lượng.” Lí do đổi: đặt vấn đề trước rồi mới đưa chi tiết giúp người chưa biết theo được lí do.

HS vận dụng quy trình chuẩn bị, trình bày và phản hồi để nói 2–3 phút về một hoạt động thiện nguyện cụ thể mà nhóm hoặc lớp có thể tổ chức; có căn cứ rõ ràng và tôn trọng người nhận.

HS chọn một hoạt động thiện nguyện trong nhà trường hoặc địa phương (quyên góp sách, dọn dẹp, chăm sóc người cần giúp đỡ...) và chuẩn bị bài nói 2–3 phút theo ba ý đã lập ở Phiếu học tập số 1. Câu hỏi GV đặt ra trong lớp: (1) Hoạt động này đáp ứng nhu cầu nào của cộng đồng? (2) Làm sao để người nhận được lợi ích thật, không chỉ để chụp ảnh? (3) Em sẽ hỏi bạn nghe điều gì để làm rõ lí do?

Mỗi nhóm có một bài nói 2–3 phút với mở, thân và kết rõ ràng; ý kiến có căn cứ; có ít nhất một câu hỏi phản hồi từ bạn nghe.
HS kết luận: làm thiện nguyện vì ích lợi thật khác với làm chỉ để chụp một tấm ảnh đẹp; khi trình bày phải nói đúng vấn đề, có căn cứ và nghe để hiểu trước khi phản hồi.