Giáo án Củng cố, mở rộng trang 103 – Tập 1

Kích hoạt kiến thức nền và tạo tâm thế cho HS về chủ đề “Giai điệu đất nước” qua những hình ảnh quen thuộc.

HS trả lời nhanh câu hỏi của GV: “Khi nghĩ đến mùa xuân và quê hương, em nhớ đến những hình ảnh nào? Hình ảnh nào khiến em nhớ nhất?”. Sau đó HS xác định ba văn bản đã học trong bài và gọi tên chủ đề chung của chúng.

Danh sách 3–4 hình ảnh HS nêu (ví dụ: dòng sông, hoa, tiếng chim, ruộng lúa, hàng cây, bến đò). HS xác định được ba văn bản “Mùa xuân nho nhỏ”, “Gò Me”, “Bài thơ “Đường núi” của Nguyễn Đình Thi” đều thể hiện tình yêu đất nước, quê hương qua hình ảnh cụ thể; nhiệm vụ của tiết học là hệ thống hoá và luyện tập.

HS hệ thống hoá kiến thức về thể loại, chi tiết, cách thể hiện và ý nghĩa của ba văn bản; biết so sánh có căn cứ và phân biệt dữ kiện, suy luận, ý kiến riêng.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1. Mỗi cặp điền thông tin cho từng văn bản theo năm cột: văn bản, thể loại, chi tiết, cách thể hiện, ý nghĩa. Sau đó, HS chọn một điểm giống và một điểm khác giữa các văn bản, mỗi nhận xét phải kèm ví dụ cụ thể từ văn bản.

Phiếu học tập số 1 gồm:

• Văn bản 1: “Mùa xuân nho nhỏ” – Thanh Hải.
• Văn bản 2: “Gò Me” – Hoàng Tố Nguyên.
• Văn bản 3: “Bài thơ “Đường núi” của Nguyễn Đình Thi” – bài bình của Vũ Quần Phương.
  Nhiệm vụ: điền các cột, sau đó viết một điểm giống và một điểm khác, mỗi điểm kèm một ví dụ.

Bảng hệ thống dự kiến:

• Mùa xuân nho nhỏ: thơ năm chữ; chi tiết: dòng sông, hoa, tiếng chim, người lao động; cách thể hiện: chuyển từ cảnh mùa xuân thiên nhiên sang suy ngẫm về đất nước và khát vọng dâng hiến; ý nghĩa: cống hiến chân thành từ những điều nhỏ bé.
• Gò Me: thơ; chi tiết: ánh sáng, ruộng lúa, hàng cây, âm thanh, câu hát, dáng người lao động; cách thể hiện: kết hợp nhiều giác quan trong một đoạn; ý nghĩa: gắn bó với quê hương qua cảnh và người, giọng nói riêng của địa phương.
• Bài bình “Đường núi”: nghị luận văn học; đối tượng nghị luận là bài thơ “Đường núi” của Nguyễn Đình Thi, người bình là Vũ Quần Phương; chi tiết là các từ ngữ, nhịp và khoảng lặng của thơ; cách thể hiện: lí lẽ kèm bằng chứng từ tác phẩm; ý nghĩa: giúp người đọc đọc thơ sâu hơn.
  Điểm giống có căn cứ: “Mùa xuân nho nhỏ” và “Gò Me” đều bày tỏ tình yêu quê hương, đất nước qua hình ảnh cụ thể (ví dụ: dòng sông, hoa trong bài thứ nhất; ruộng lúa, hàng cây trong bài thứ hai).
  Điểm khác có căn cứ: hai văn bản thơ thể hiện cảm xúc trực tiếp, còn bài bình là văn nghị luận, đưa ra lí lẽ và bằng chứng để giải thích sức gợi của bài thơ.
  Kiến thức HS rút ra: dữ kiện là điều có trong văn bản; suy luận là điều rút ra có căn cứ; ý kiến riêng là đánh giá cá nhân cần lí lẽ. Đừng biến suy đoán thành sự kiện.

HS vận dụng kiến thức để trả lời trắc nghiệm, sắp xếp mạch trình bày và viết đoạn phân tích chi tiết theo đề trang 103.

Nhóm 4 HS làm Phiếu học tập số 2 gồm các câu sau:

• Câu 2: Dựa vào cách tổ chức và ghi chú đọc, văn bản “Mùa xuân nho nhỏ” thuộc dạng nào? A. thơ năm chữ; B. truyện ngắn; C. tản văn; D. nghị luận văn học.
• Câu 3: Sắp xếp ba bước theo mạch trình bày trong bản tóm lược “Mùa xuân nho nhỏ”: (a) Nguyện đóng góp vào cuộc đời; (b) Cảm nhận xuân thiên nhiên; (c) Suy ngẫm xuân đất nước.
• Câu 4: Phân tích ý nghĩa của chi tiết: “Người nói ước góp phần nhỏ của mình vào mùa xuân chung.” Viết 5–7 câu, nêu nhận xét rồi giải thích.
• Câu 6: Dựa vào cách tổ chức và ghi chú đọc, văn bản “Gò Me” thuộc dạng nào? A. truyện ngắn; B. thơ năm chữ; C. tản văn; D. thơ.
• Câu 7: Sắp xếp ba bước theo mạch trình bày trong bản tóm lược “Gò Me”: (a) Tình quê kết nối các kí ức; (b) Nhớ người lao động và câu hát; (c) Nhớ cảnh sắc Gò Me.
• Câu 8 (giao về nhà): Phân tích ý nghĩa của chi tiết: “Âm thanh, màu sắc và hình ảnh người lao động cùng trở về trong nỗi nhớ.” Viết 5–7 câu.
• Câu 10: Dựa vào cách tổ chức và ghi chú đọc, bài bình về “Đường núi” thuộc dạng nào? A. tản văn; B. nghị luận văn học; C. truyện ngắn; D. thơ năm chữ.
  Trong tiết, cả lớp làm câu 2, 3, 6, 7, 10 và câu 4; câu 8 giao về nhà.

Đáp án:

• Câu 2: A (thơ năm chữ).
• Câu 3: (b) Cảm nhận xuân thiên nhiên → (c) Suy ngẫm xuân đất nước → (a) Nguyện đóng góp vào cuộc đời.
• Câu 4 (thang điểm 10: nhận xét phù hợp 2 điểm; dẫn đúng chi tiết 3 điểm; giải thích tác dụng 3 điểm; mạch lạc và diễn đạt 2 điểm). Đoạn mẫu: Nhận xét: Ước nguyện góp một phần nhỏ thể hiện thái độ khiêm nhường mà chân thành. Chi tiết này cho thấy cái nhỏ không đồng nghĩa với tự ti, mà nhấn mạnh sự tự nguyện. Người nói không đòi hỏi mình phải lớn lao, chỉ mong đóng góp bền bỉ vào đời chung. Nhờ vậy, lời thơ giữ được sự giản dị và không trở thành khẩu hiệu.
• Câu 6: D (thơ).
• Câu 7: (c) Nhớ cảnh sắc Gò Me → (b) Nhớ người lao động và câu hát → (a) Tình quê kết nối các kí ức.
• Câu 8 (giao về nhà; thang điểm như câu 4): nhận xét về sự kết hợp các giác quan trong nỗi nhớ; dẫn đúng chi tiết âm thanh, màu sắc, hình ảnh người lao động; giải thích: các giác quan làm kí ức sống động, khiến quê nhà gần gũi, không chỉ là địa danh trên bản đồ.
• Câu 10: B (nghị luận văn học).

HS vận dụng cách phản hồi ý kiến trái chiều bằng lí lẽ và bằng chứng từ văn bản, phân biệt rõ ý kiến cá nhân với căn cứ trong tác phẩm.

GV nêu ý kiến: “Bài bình của Vũ Quần Phương chỉ dịch lại từng chữ của bài thơ “Đường núi”, không có giá trị gì thêm.” HS viết đoạn 5–7 câu phản hồi ý kiến này, trong đó nêu quan điểm của mình, đưa ít nhất một chi tiết từ bài bình và giải thích lí do. Sau đó HS đọc đoạn văn trước lớp.

Đoạn phản hồi 5–7 câu. Dự kiến nội dung: không đồng ý với ý kiến trên vì bài bình không chỉ dịch từng chữ mà còn giải thích sức gợi của bài thơ; ví dụ, bài bình chỉ ra các từ ngữ, nhịp và khoảng lặng góp phần tạo nên cảm xúc. Đoạn văn phải nêu rõ quan điểm, dẫn chi tiết và giải thích bằng lí lẽ; nếu có ý kiến cá nhân thì nên ghi rõ là ý kiến riêng, không thay thế cho bằng chứng.