Giáo án Thực hành đọc: Chiều biên giới

Huy động trải nghiệm của HS về cảnh chiều quê và âm thanh, màu sắc, chuyển động gắn với không gian sống; xác định vấn đề cần giải quyết trong bài: cảm nhận vẻ đẹp cụ thể gợi tình yêu đất nước.

HS trả lời ba câu hỏi: (1) Em hình dung cảnh chiều ở vùng biên ra sao? (2) Lúc chiều, em thường nghe thấy những âm thanh nào và thấy những gì chuyển động? (3) Vì sao một vùng đất xa xôi vẫn có thể khiến người ta yêu quý đất nước?

Mỗi HS viết được 3 đến 4 từ khóa (ví dụ: tiếng chim, gió, dòng sông, người làm việc) và một câu trả lời cho câu hỏi thứ ba. Từ đó, cả lớp xác định được vấn đề của bài: tình yêu đất nước trong văn bản được gợi bằng những hình ảnh cụ thể của cảnh chiều biên giới.

HS nhận biết các lớp hình ảnh trong cảnh chiều biên giới (tiếng chim, hoa, gió, dòng sông, không gian lao động), cảm nhận giọng gọi tha thiết và hiểu rằng tình yêu đất nước được gợi qua vẻ đẹp cụ thể.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi HS đọc bản tóm lược, ghi vào ô riêng của mình theo Phiếu học tập số 1 (chi tiết – nhận xét – lí giải) với các chi tiết: tiếng chim; hoa; gió; dòng sông; không gian lao động; giọng gọi. Sau đó nhóm thống nhất các ý ghi ở ô trung tâm của khăn bàn.

Nhóm hoàn thành khăn trải bàn gồm ba phần: (1) Cảnh chiều được gợi qua các lớp âm thanh (tiếng chim), màu sắc và sức sống (hoa), chuyển động (gió, dòng sông) và con người làm việc (không gian lao động). (2) Giọng gọi tha thiết hướng người nghe đến một vùng đất vừa rộng lớn vừa gần gũi. (3) Kiến thức rút ra: tình yêu đất nước được gợi bằng vẻ đẹp cụ thể, không chỉ tên gọi.

HS nhận ra điệp ngữ tạo nhịp lời gọi, so sánh mở rộng liên tưởng về nơi khởi đầu của sông, mây và gió; hiểu vì sao cảnh có lao động làm biên giới không hiện lên như vùng xa vắng con người.

HS làm cặp đôi, đọc nhịp đoạn có điệp ngữ và so sánh, rồi trả lời Phiếu học tập số 2: (1) Chỉ ra cụm từ được lặp lại và nêu tác dụng tạo nhịp lời gọi. (2) Giải thích so sánh mở rộng liên tưởng về nơi khởi đầu của sông, mây và gió. (3) Vì sao cảnh có lao động làm biên giới không xa vắng? (4) Đọc nhịp ra sao để hiểu giọng yêu mến?

Kiến thức rút ra: điệp ngữ tạo nhịp lời gọi tha thiết; so sánh gợi liên tưởng về nơi khởi đầu của sông, mây và gió, làm không gian biên giới thêm rộng lớn và giàu sức gợi; cảnh có lao động cho thấy biên giới có đời sống con người; đọc chậm, ngắt nhịp theo điệp ngữ giúp người đọc cảm nhận giọng yêu mến. Lưu ý: nếu có văn bản gốc trong sách, GV đối chiếu để chỉ đúng vị trí điệp ngữ; nếu không, chỉ làm việc trên bản tóm lược.

Kiểm tra mức độ nắm được thể loại nguyên tác, trọng tâm văn bản, căn cứ của nhận xét và mạch trình bày của bản tóm lược.

Bài 1 (trắc nghiệm): Theo ghi chú về nguyên tác đi kèm bản tóm lược, tác phẩm thuộc dạng nào? A. tản văn; B. thơ; C. truyện ngắn; D. thơ năm chữ.
Bài 2 (trắc nghiệm): Nhận định nào khái quát đúng trọng tâm văn bản đang đọc? A. yêu đất nước qua vẻ đẹp vùng biên; B. lòng trắc ẩn với những sinh linh nhỏ bé; C. học từ thiên nhiên và kinh nghiệm của người lao động; D. vẻ đẹp lao động và sự chung sức.
Bài 3 (đúng – sai): Dựa vào bản tóm lược và phần đọc sâu, xét các nhận định: a) Cảnh thiên nhiên đi cùng không gian lao động. b) Cảnh biên giới hiện lên hoàn toàn không có lao động. c) Tình yêu đất nước chỉ được phát biểu bằng khái niệm trừu tượng.
Bài 4 (sắp xếp): Sắp xếp ba bước theo mạch trình bày trong bản tóm lược: (1) Bộc lộ tình yêu vùng đất; (2) Nhìn cảnh chiều biên giới; (3) Cảm nhận âm thanh và sức sống.
Bài 5 (chọn nhiều đáp án): Chọn hai nhận xét được bản tóm lược và bình giải hỗ trợ: A. yêu đất nước qua vẻ đẹp vùng biên; B. Cảnh thiên nhiên đi cùng không gian lao động; C. Cảnh biên giới hiện lên hoàn toàn không có lao động; D. Tình yêu đất nước chỉ được phát biểu bằng khái niệm trừu tượng.

Đáp án: Bài 1: B (ghi chú xác định nguyên tác là thơ; không suy thể loại từ hình thức văn xuôi của bản tóm lược). Bài 2: A. Bài 3: a) Đúng; b) Sai; c) Sai. Bài 4: (2) → (3) → (1), tức Nhìn cảnh chiều biên giới → Cảm nhận âm thanh và sức sống → Bộc lộ tình yêu vùng đất. Bài 5: A và B. Hai ý còn lại sai vì không khớp với ngữ liệu: cảnh biên giới có lao động; tình yêu đất nước được gợi bằng hình ảnh cụ thể, không chỉ khái niệm trừu tượng.

HS vận dụng cảm nhận về tình yêu đất nước qua vẻ đẹp vùng biên để đưa ra một liên hệ cụ thể với đời sống, đồng thời nhận ra giới hạn của liên hệ.

Từ chi tiết “Cảnh thiên nhiên đi cùng không gian lao động”, HS nêu một việc làm hoặc cách nhìn trong đời sống thể hiện yêu đất nước qua vẻ đẹp nơi mình sống, rồi nêu giới hạn của liên hệ. Nhắc HS không coi bài thơ là hướng dẫn thao tác.

Mỗi HS viết 3 đến 4 câu gồm: một liên hệ cụ thể (ví dụ: chăm sóc dòng suối, cánh đồng hay góc làng quen thuộc của mình, gắn với một chi tiết trong văn bản); lí do liên hệ phù hợp với hình ảnh thiên nhiên và lao động; một câu nêu giới hạn, chẳng hạn: đời sống mỗi vùng khác nhau nên không thể áp dụng y nguyên.