Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 95 – Tập 1

Huy động vốn hiểu biết về nghĩa của từ trong ngữ cảnh, dẫn dắt HS vào nội dung thực hành về nghĩa từ và biện pháp tu từ.

GV chiếu hai câu: “Em bé thở đều trong giấc ngủ.” và “Khu vườn thở hương hoa.” GV đặt câu hỏi: Cùng là từ “thở”, vì sao em hiểu hai câu theo hai cách khác nhau? Khu vườn có cơ quan hô hấp như con người không?

HS nhận ra: “thở” trong câu thứ nhất là hoạt động hô hấp thật của em bé; trong câu thứ hai, “thở” được dùng với nghĩa chuyển, gán hoạt động sống cho khu vườn nên tạo nhân hóa. Khu vườn không có cơ quan hô hấp; nghĩa của từ phụ thuộc vào ngữ cảnh.

HS nắm được cách đọc nghĩa từ theo ngữ cảnh, phân biệt nghĩa gốc và nghĩa chuyển, giải thích được tác dụng của từ láy, so sánh và nhân hóa.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1, đọc các ngữ liệu: (1) “Cánh diều lửng lơ trên đồng”; (2) “Tiếng lá lao xao”; (3) “Dải mây như khăn lụa”; (4) “Khu vườn thở hương hoa”. Nhiệm vụ: xác định nghĩa của từ láy và tác dụng của hình ảnh; phân biệt nghĩa gốc và nghĩa chuyển; chỉ ra dấu hiệu so sánh, nhân hóa và nêu nét được gợi lên. Lưu ý: giải thích đúng nét gợi, không chỉ tìm tiếng giống nhau.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, gồm: “lửng lơ” gợi trạng thái lơ lửng, chưa ở vị trí cao thấp rõ rệt; “lao xao” gợi âm thanh nhỏ, rộn ràng của nhiều chiếc lá; “như khăn lụa” là so sánh đối chiếu dải mây với khăn lụa để gợi nét dài, mềm; “thở hương hoa” là nghĩa chuyển, tạo nhân hóa. Kết luận: nghĩa từ phụ thuộc ngữ cảnh; từ láy cần được giải thích bằng nét gợi cụ thể.

HS nhận biết đúng chức năng của ngoặc đơn, ngoặc kép và dấu chấm lửng trong câu văn.

GV chiếu ba nhóm ngữ liệu: (1) “Cây bàng (ở góc sân) đang thay lá.”; (2) Lan nói: “Tớ đã xếp sách xong.”; “Lá bàng là những ‘bức thư’ đỏ.”; (3) “Trong túi có bút, vở, thước…”. GV hỏi: Ngoặc đơn trong câu thứ nhất dùng để làm gì? Ngoặc kép trong câu thứ hai đánh dấu điều gì? Dấu chấm lửng trong câu thứ ba có thay được chức năng chú thích không?

Ngoặc đơn đánh dấu phần chú thích: “ở góc sân” bổ sung vị trí cho cây bàng. Ngoặc kép đánh dấu lời dẫn trực tiếp (lời Lan) và từ “bức thư” mang nghĩa đặc biệt (cách gọi có sức gợi, không phải thư thật). Dấu chấm lửng trong “Trong túi có bút, vở, thước…” bỏ ngỏ danh sách: các vật được kể nhưng danh sách còn mở; dấu chấm lửng không thay chức năng chú thích của ngoặc đơn.

Củng cố nghĩa từ theo ngữ cảnh, tác dụng của từ láy, so sánh, nhân hóa và chức năng của dấu câu qua các bài tập trong Thực hành tiếng Việt trang 95.

HS làm bài tập 1 đến bài tập 5 trong sách trang 95 (có thể chiếu từ học liệu NeoEdu để làm tương tác). Cụ thể:

1. “Vườn thở hương hoa” (câu mới) dùng “thở” theo cách nào? A. nghĩa chỉ hoạt động hô hấp thực của khu vườn; B. nghĩa chuyển, đồng thời tạo nhân hóa; C. tên một loại hoa; D. từ chỉ số lượng.
2. Từ “lửng lơ” trong “Cánh diều lửng lơ trên đồng” gợi trạng thái nào? A. lơ lửng, chưa ở một vị trí cao thấp rõ rệt; B. rơi thẳng xuống đất; C. đứng bất động trên mặt đất; D. bay đi với tốc độ rất nhanh.
3. Ngoặc đơn trong “Cây bàng (ở góc sân) đang thay lá” dùng để làm gì? A. dẫn lời nhân vật; B. ghi tên tác phẩm; C. đánh dấu chú thích về vị trí; D. báo danh sách chưa hết.
4. Xét hai câu mới “Gió rủ lá đi chơi” và “Dải mây như khăn lụa”. a) Câu thứ nhất nhân hóa gió và lá qua hoạt động rủ nhau đi chơi. b) Câu thứ hai chỉ có liệt kê, không có so sánh. Mỗi ý chọn Đ hoặc S.
5. Ghép dấu câu với chức năng: Lan nói: “Tớ đã về.” / Lan (bạn cùng lớp) đến sớm. / Lá bàng là những “bức thư” đỏ. Chức năng: dẫn lời nói trực tiếp; bổ sung chú thích; đánh dấu cách gọi mang nghĩa đặc biệt.

Đáp án:

1. B (Khu vườn không có cơ quan hô hấp như người. “Thở” gợi hương hoa lan nhẹ và làm vườn như một cơ thể sống.)
2. A (Lửng lơ gợi trạng thái lơ lửng ở khoảng giữa; không nhấn tốc độ cao hay rơi xuống.)
3. C (“Ở góc sân” bổ sung vị trí cho cây bàng và nằm trong phần chú thích.)
4. a) Đ; b) S (Rủ đi chơi là hoạt động của con người. Từ “như” đối chiếu dải mây với khăn lụa, gợi nét mềm và dài.)
5. Lan nói: “Tớ đã về.” – dẫn lời nói trực tiếp; Lan (bạn cùng lớp) đến sớm. – bổ sung chú thích; Lá bàng là những “bức thư” đỏ. – đánh dấu cách gọi mang nghĩa đặc biệt.

Vận dụng kiến thức về so sánh, nhân hóa, từ láy và dấu câu để viết câu tả cảnh; nói rõ dấu hiệu và tác dụng của biện pháp đã dùng.

Bước 1: HS viết tại lớp hai câu tả cảnh: một câu có so sánh, một câu có nhân hóa; mỗi câu nêu dấu hiệu và tác dụng ngắn gọn. Bước 2: Hai HS nói trước lớp. Nhiệm vụ về nhà: viết đoạn 3 đến 5 câu tả cảnh sân trường hoặc con đường em đi học buổi sáng, dùng ít nhất một từ láy, một so sánh hoặc nhân hóa, và một câu có ngoặc đơn để chú thích. Không bắt buộc dùng cảnh trong mẫu.

Hai câu mẫu tham khảo (đúng cách, có căn cứ): “Dòng sông như dải lụa xanh.” (so sánh, dấu hiệu “như”; gợi nét mềm và dài). “Hàng tre nghiêng đầu nghe gió kể.” (nhân hóa, dấu hiệu hoạt động “nghe”, “kể” gán cho tre và gió; làm cảnh gần gũi). Đoạn văn về nhà: đúng yêu cầu, dấu câu đúng chức năng, có ít nhất một biện pháp đúng dấu hiệu và tác dụng.