Giáo án Tri thức ngữ văn trang 58 – Tập 1

HS nhận ra hai đoạn văn kể cùng một việc nhưng khác nhau ở cách người kể xưng gọi, từ đó dẫn vào bài về ngôi kể.

GV chiếu hai đoạn văn ngắn:

• Đoạn A: “Tôi bước tới, nhìn bạn và hỏi.”
• Đoạn B: “Lan bước tới, nhìn bạn và hỏi.”
  Câu hỏi GV đặt ra: Hai đoạn khác nhau ở chỗ nào? Trong đoạn A, người kể là ai, có tham gia vào câu chuyện không? Trong đoạn B, người kể có xưng “tôi” không?

HS nhận ra: đoạn A người kể xưng “tôi” và trực tiếp tham gia câu chuyện; đoạn B người kể gọi nhân vật bằng tên “Lan”, không xưng “tôi”. Đây là sự khác nhau về ngôi kể. GV dẫn vào bài học: cần nắm các khái niệm để nhận diện ngôi kể và phân tích văn bản.

HS nêu được đúng nội dung của bốn khái niệm: ngôi thứ nhất, ngôi thứ ba, điểm nhìn, phân tích nhân vật; phân biệt được các khái niệm và đưa ra ví dụ riêng cho từng khái niệm.

HS làm việc theo nhóm 4 (chia thành 4 nhóm, mỗi nhóm nhận một khái niệm trong Phiếu học tập số 1). Nhóm đọc mục Khái niệm để đọc và viết trang 58, tóm tắt bằng lời của mình và tự đặt một ví dụ.
Câu hỏi GV đặt ra cho nhóm:

• Khái niệm của nhóm mình trả lời câu hỏi gì khi đọc một văn bản?
• Khái niệm này khác với khái niệm nào trong ba khái niệm còn lại?
• Hãy đưa một ví dụ ngắn cho khái niệm của nhóm.
  Sau khi các nhóm báo cáo, cả lớp ghép thành sơ đồ bốn khái niệm.

Sơ đồ tư duy bốn khái niệm do cả lớp hoàn thành, gồm:

• Ngôi thứ nhất: người kể xưng “tôi” và tham gia hoặc chứng kiến. Ví dụ: “Tôi bước tới, nhìn bạn và hỏi.”
• Ngôi thứ ba: người kể gọi nhân vật bằng tên hoặc ngôi thứ ba. Ví dụ: “Lan bước tới, nhìn bạn và hỏi.”
• Điểm nhìn: vị trí, giới hạn quan sát và cảm nhận của người kể; cho biết người đọc thấy gì, thấy từ đâu.
• Phân tích nhân vật: nêu đặc điểm của nhân vật và lí giải bằng chi tiết, nghệ thuật.
  Lưu ý HS rút ra: ngôi kể là cách tổ chức lời kể, không phải cứ có một nhân vật là ngôi thứ nhất; không đồng nhất “tôi” với tác giả.

HS vận dụng khái niệm ngôi thứ nhất và điểm nhìn để chỉ ra chi tiết trong bản tóm lược, lí giải tác dụng của nhan đề và chi tiết món quà.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc bản tóm lược văn bản “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ” của Nguyễn Ngọc Thuần, trả lời Phiếu học tập số 2.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Người kể trong văn bản là ai, dùng ngôi kể nào? Chỉ ra một chi tiết làm căn cứ.
• Nhan đề “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ” tạo tương phản giữa những gì? Tương phản đó gợi điều gì?
• Chi tiết món quà cho thấy điều gì về giá trị của món quà và cách con nhận quà?

Đáp án gợi ý cho Phiếu học tập số 2:

• Người kể dùng ngôi thứ nhất (người con xưng “tôi” và tham gia trải nghiệm); căn cứ: bản tóm lược kể các trải nghiệm của đứa trẻ với bố, ngôi kể giúp bài học hiện lên như quá trình phát hiện của đứa trẻ.
• Nhan đề tạo tương phản giữa nhắm mắt và mở cửa: giảm việc nhìn bằng mắt để mở khả năng cảm nhận bằng các giác quan và tình yêu.
• Chi tiết món quà cho thấy giá trị không chỉ nằm ở giá tiền; cách nhận quà cũng bộc lộ lòng biết ơn và sự trân trọng người trao tặng.
  Lưu ý: không diễn giải nhan đề như phủ nhận vai trò của thị giác; không coi ai cũng có khả năng cảm giác giống nhau.

HS củng cố và phân biệt đúng bốn khái niệm qua bài tập ghép, trắc nghiệm và đúng sai.

GV chiếu bài tập trên NeoEdu (neoedu.vn/learn/7/literature/bai-3-tri-thuc-ngu-van-trang-58-tap-1) hoặc trên bảng, HS làm cá nhân rồi kiểm tra chéo bàn:

1. Ghép khái niệm với nội dung đúng.
2. Trong bài học, “ngôi thứ nhất” được hiểu thế nào? A. nêu đặc điểm và lí giải bằng chi tiết, nghệ thuật; B. người kể xưng tôi và tham gia hoặc chứng kiến; C. người kể gọi nhân vật bằng tên hoặc ngôi thứ ba; D. vị trí, giới hạn quan sát và cảm nhận.
3. Trong bài học, “ngôi thứ ba” được hiểu thế nào? A. người kể gọi nhân vật bằng tên hoặc ngôi thứ ba; B. người kể xưng tôi và tham gia hoặc chứng kiến; C. vị trí, giới hạn quan sát và cảm nhận; D. nêu đặc điểm và lí giải bằng chi tiết, nghệ thuật.
4. Trong bài học, “điểm nhìn” được hiểu thế nào? A. người kể xưng tôi và tham gia hoặc chứng kiến; B. người kể gọi nhân vật bằng tên hoặc ngôi thứ ba; C. nêu đặc điểm và lí giải bằng chi tiết, nghệ thuật; D. vị trí, giới hạn quan sát và cảm nhận.
5. Đúng hay sai: a) Ngôi thứ nhất là người kể xưng tôi và tham gia hoặc chứng kiến. b) Ngôi thứ ba là vị trí, giới hạn quan sát và cảm nhận.

Đáp án:

1. Ngôi thứ nhất – người kể xưng tôi và tham gia hoặc chứng kiến; ngôi thứ ba – người kể gọi nhân vật bằng tên hoặc ngôi thứ ba; điểm nhìn – vị trí, giới hạn quan sát và cảm nhận; phân tích nhân vật – nêu đặc điểm và lí giải bằng chi tiết, nghệ thuật.
2. B
3. A
4. D
5. a) Đúng; b) Sai (vị trí, giới hạn quan sát và cảm nhận là điểm nhìn; ngôi thứ ba là người kể gọi nhân vật bằng tên hoặc ngôi thứ ba).

HS vận dụng ngôi thứ nhất và ngôi thứ ba vào viết đoạn văn ngắn, nhận ra sự khác nhau về điểm nhìn trong việc kể cùng một việc.

GV giao nhiệm vụ: Chọn một kỉ niệm nhỏ với người thân (bố, mẹ, ông, bà, anh chị em), viết hai đoạn 4 đến 5 câu cho cùng một sự việc:

• Đoạn 1: kể bằng ngôi thứ nhất (xưng “tôi”).
• Đoạn 2: kể bằng ngôi thứ ba (gọi tên nhân vật).
  Sau đó trả lời: Hai đoạn khác nhau ở điều gì về điểm nhìn? Người đọc thấy gì ở đoạn 1 mà đoạn 2 không có?
  Nếu chưa hết giờ, HS hoàn thiện ở nhà.

Hai đoạn văn ngắn về cùng một kỉ niệm, đúng ngôi kể đã yêu cầu; một câu trả lời nêu rõ: ngôi thứ nhất cho người đọc thấy cảm xúc và suy nghĩ trực tiếp của người kể; ngôi thứ ba giúp người đọc nhìn nhân vật từ bên ngoài, khách quan hơn.