Giáo án Thực hành đọc: Chiều sông Thương

Kích hoạt trải nghiệm của HS về cảnh đồng quê buổi chiều; dẫn vào văn bản Chiều sông Thương và nêu nhiệm vụ đọc hiểu của tiết học.

HS nhớ lại một buổi chiều ở quê hoặc nơi từng sống có sông, cánh đồng, lúa, mạ; trả lời câu hỏi: “Cảnh ấy gợi cho em cảm giác gì? Em nhìn thấy những màu sắc, âm thanh nào?” Sau đó GV nêu nhiệm vụ: đọc bản tóm lược, tìm chi tiết, nhận xét và lí giải theo sổ đọc ba cột.

Vài câu trả lời nói miệng của HS nêu được cảm xúc (thanh bình, êm ả, nhớ quê, mong mùa màng…) và ít nhất một hình ảnh (dòng sông, cánh đồng, lúa, mạ, bầu trời). GV chốt: tiết học sẽ tìm hiểu vì sao cảnh chiều quê gợi tình quê trong văn bản Chiều sông Thương.

Nhận biết ghi chú thể loại của nguyên tác, phân biệt bản tóm lược với nguyên văn và xác định mạch cảm xúc của văn bản.

Cặp đôi đọc bản tóm lược và bình giải (do nhóm biên soạn viết mới). Hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần A và B: (1) Ghi chú về nguyên tác thuộc thể loại nào? (2) Vì sao không được coi bản tóm lược là nguyên văn? (3) Sắp xếp mạch cảm xúc: ngắm sông lúc chiều thu; nhìn cánh đồng và mùa màng; bộc lộ lưu luyến và hi vọng. Sau đó, HS ghi vào sổ đọc một câu nêu rõ tình quê hiện ra qua mạch cảm xúc này.

Kết quả cần đạt: (1) Thể năm chữ; ghi chú này thuộc về nguyên tác, bản tóm lược văn xuôi không giữ nguyên thể thơ. (2) Bản tóm lược chỉ làm rõ mạch cảm xúc, không sao lại câu thơ và không phải lời tác giả. (3) Mạch: Ngắm sông lúc chiều thu → Nhìn cánh đồng và mùa màng → Bộc lộ lưu luyến và hi vọng. Câu ghi sổ mẫu: “Từ cảnh sông chiều thu đến cánh đồng lúa mạ, người ngắm cảnh gửi gắm tình lưu luyến và hi vọng vào mùa màng.”

Phân tích vai trò của thể năm chữ, hình ảnh lúa – mạ – dòng sông, biện pháp nhân hóa và cách nhìn lưu luyến trong việc thể hiện tình quê; thực hành cách ghi sổ đọc ba cột.

Nhóm 4 HS chia nhiệm vụ theo 4 nội dung: (1) Thể năm chữ và nhịp điệu; (2) Hình ảnh lúa, mạ và dòng sông; (3) Nhân hóa cánh đồng; (4) Màu sắc và cách nhìn lưu luyến. Mỗi HS ghi vào Phiếu học tập số 1, phần C theo ba cột: chi tiết – nhận xét – lí giải. Nhóm kiểm tra xem nhận xét có được chi tiết hỗ trợ hay không. Ví dụ mẫu: chi tiết “Hình ảnh lúa và mạ cho thấy sức sống đồng quê”; nhận xét: đây là hình ảnh gợi sự trù phù của miền quê; lí giải: lúa mạ kết nối vẻ đẹp tự nhiên với sức lao động làm nên sự trù phú.

Bảng ba cột mẫu của nhóm (ví dụ): (1) Chi tiết: thể năm chữ. Nhận xét: nhịp điệu gọn và mềm. Lí giải: thể thơ ngắn, tiết tấu đều giúp cảm xúc lắng và chậm. (2) Chi tiết: lúa, mạ và dòng sông. Nhận xét: kết nối vẻ đẹp tự nhiên với sức lao động. Lí giải: làm nên sự trù phú của đồng quê. (3) Chi tiết: cánh đồng được nhân hóa. Nhận xét: như có cử động và tâm tình. Lí giải: cảnh vật gần gũi như người quen. (4) Chi tiết: cách nhìn lưu luyến và lựa chọn màu sắc. Nhận xét: cảm xúc hiện ra gián tiếp, không cần nói thẳng yêu. Lí giải: người đọc tự nhận ra tình quê qua hình ảnh.

Củng cố kiến thức về thể loại, trọng tâm và các nhận định có căn cứ; rèn kĩ năng xác định nhận định đúng, sai dựa trên ngữ liệu.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm các câu: (1) Theo ghi chú về nguyên tác, tác phẩm thuộc dạng nào? A. truyện ngắn; B. tản văn; C. nghị luận văn học; D. thơ năm chữ. (2) Nhận định nào khái quát đúng trọng tâm văn bản? A. học từ thiên nhiên và kinh nghiệm của người lao động; B. vẻ đẹp lao động và sự chung sức; C. tình quê trong cảnh sông nước và mùa màng; D. lòng trắc ẩn với những sinh linh nhỏ bé. (3) Xét từng nhận định: a) Hình ảnh lúa và mạ cho thấy sức sống đồng quê; b) Cảnh vật thanh bình được tách hẳn khỏi lao động và mùa màng; c) Người ngắm cảnh hoàn toàn thờ ơ với dòng sông và cánh đồng. (4) Sắp xếp ba bước theo mạch trình bày trong bản tóm lược. (5) Chọn hai nhận xét được bản tóm lược và ghi chú hỗ trợ: A. tình quê trong cảnh sông nước và mùa màng; B. Hình ảnh lúa và mạ cho thấy sức sống đồng quê; C. Cảnh vật thanh bình được tách hẳn khỏi lao động và mùa màng; D. Người ngắm cảnh hoàn toàn thờ ơ với dòng sông và cánh đồng. Có thể chiếu thêm bài tập tương tác trên NeoEdu để HS kiểm tra nhanh.

Đáp án: (1) D – ghi chú xác định nguyên tác là thơ năm chữ. (2) C – tình quê trong cảnh sông nước và mùa màng. (3) a) Đúng: có chi tiết lúa và mạ cho thấy sức sống đồng quê; b) Sai: cảnh thanh bình gắn với lao động và mùa màng, không tách rời; c) Sai: người ngắm cảnh lưu luyến và hi vọng, không thờ ơ. (4) Ngắm sông lúc chiều thu → Nhìn cánh đồng và mùa màng → Bộc lộ lưu luyến và hi vọng. (5) A và B – hai nhận xét có chi tiết và ghi chú hỗ trợ; C và D sai vì làm lệch sự việc trong ngữ liệu.

Vận dụng được tình quê trong cảnh sông nước và mùa màng để đề xuất một việc làm hoặc cách nhìn phù hợp trong đời sống, đồng thời nhận ra giới hạn của liên hệ.

Cá nhân HS chọn một chi tiết từ văn bản (ví dụ hình ảnh lúa và mạ cho thấy sức sống đồng quê) và đề xuất một việc làm hoặc cách nhìn trong đời sống phù hợp với tình quê. Nêu tình huống thật, việc làm cụ thể, giải thích sự tương đồng và nói rõ phần khác biệt (thơ không phải hướng dẫn thao tác). Câu hỏi GV đặt ra: “Em có thể làm gì để giữ gìn tình yêu quê hương từ một hình ảnh trong bài thơ? Điều gì trong bài thơ không thể đem áp dụng nguyên si vào đời sống?”

Đoạn 3–4 câu của HS, ví dụ: “Từ hình ảnh lúa và mạ cho thấy sức sống đồng quê, em muốn giữ gìn tình quê bằng việc gửi thư, kể cho các em nhỏ về mùa gặt ở nhà. Tuy nhiên, bài thơ chỉ gợi cảm xúc chứ không hướng dẫn cách làm nông nghiệp; vì vậy việc em làm cần dựa vào hiểu biết thực tế của bản thân.” GV yêu cầu có đủ ba ý: tình huống thật, việc làm cụ thể, giới hạn của liên hệ.