Giáo án Củng cố, mở rộng trang 55 – Tập 1

Huy động kiến thức đã học về ba văn bản Đồng dao mùa xuân, Gặp lá cơm nếp, Trở gió; xác định nhiệm vụ ôn tập trong tiết học.

GV chiếu ba từ khóa: “mùa xuân” (Đồng dao mùa xuân), “lá cơm nếp” (Gặp lá cơm nếp), “gió chướng” (Trở gió). GV hỏi: Ba từ khóa này gợi cho em cảm xúc gì? Em nhớ đến văn bản nào và nhớ được điều gì về văn bản đó? Từ đó, em đoán tiết học hôm nay sẽ làm những việc gì?

• HS nêu được ba cảm xúc tương ứng: tưởng nhớ và biết ơn tuổi trẻ đã hi sinh; tình mẹ và tình quê; nỗi bâng khuâng trước thời gian và tình yêu nơi chốn.
• HS xác định được nhiệm vụ: hệ thống hoá ba văn bản, so sánh điểm giống và khác, luyện đọc hiểu và viết đoạn phân tích, vận dụng vào bài viết của mình.

Hệ thống hoá đặc điểm thể loại, chi tiết, cách thể hiện và ý nghĩa của ba văn bản theo bảng năm tiêu chí.

HS làm việc theo nhóm 4, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (bảng năm cột: văn bản – thể loại – chi tiết – cách thể hiện – ý nghĩa). Nhóm 1 và 2 làm bảng về Đồng dao mùa xuân và Gặp lá cơm nếp; nhóm 3 và 4 làm bảng về Trở gió và kiểm tra chéo phần của nhóm bạn. Câu hỏi gợi ý: Thể loại được nhận diện từ đâu (cách tổ chức câu, số chữ trong dòng, lối diễn đạt)? Chi tiết nào được lặp lại hoặc được nhấn mạnh? Cách thể hiện nào tạo cảm xúc riêng?

Phiếu học tập số 1 đã điền đầy đủ, cụ thể như sau:

• Đồng dao mùa xuân | thơ bốn chữ | người lính trẻ rời cuộc sống thường ngày, hi sinh giữa núi rừng, kí ức đồng đội, mùa xuân | dòng bốn tiếng, âm hưởng gần đồng dao, cấu trúc khổ không đều tạo khoảng dừng | tưởng nhớ và biết ơn tuổi trẻ đã hi sinh, không làm nhẹ nỗi đau.
• Gặp lá cơm nếp | thơ năm chữ | lá cơm nếp, mùi hương xôi, bàn tay mẹ, quê nhà | mùi hương là chiếc cầu liên tưởng, nhịp thay đổi nhẹ tạo giọng tâm tình | tình mẹ và tình quê nâng đỡ nhau, không tách thành hai thứ tình cảm cạnh tranh.
• Trở gió | tản văn | gió chướng, âm thanh, hơi gió, thay đổi của cảnh vật | kết nối quan sát bên ngoài với dòng cảm giác bên trong, lời tâm sự và từ ngữ mang sắc thái vùng miền | tình yêu nơi chốn qua tín hiệu mùa, cảm xúc pha trộn vui và xao xác.

Chọn được một điểm giống và một điểm khác của ba văn bản, mỗi nhận xét có ví dụ cụ thể.

Từ bảng hệ thống, HS làm việc theo cặp, hoàn thành Phiếu học tập số 2. Câu hỏi: Điểm giống nào giữa ba văn bản có căn cứ rõ ràng? Điểm khác nào thể hiện rõ nhất qua thể loại và cách thể hiện? Mỗi nhận xét phải gắn với một ví dụ trong văn bản, không chỉ nói “tất cả đều hay”.

• Điểm giống: Cả ba văn bản đều gắn cảm xúc với một hình ảnh cụ thể của quê hương, đất nước hoặc tuổi trẻ (người lính, mùi xôi lá cơm nếp, gió chướng). Ví dụ: “Mùi hương là chiếc cầu liên tưởng” trong Gặp lá cơm nếp và “Gió chướng là điểm tựa liên tưởng” trong Trở gió đều cho thấy chi tiết cảm giác mở đường cho hồi tưởng.
• Điểm khác: Đồng dao mùa xuân và Gặp lá cơm nếp là thơ, có nhịp và số chữ cố định (bốn chữ, năm chữ), còn Trở gió là tản văn, không có nhịp thơ mà kết nối quan sát với dòng cảm giác bên trong. Ví dụ: Cảm xúc trong Trở gió pha trộn vui và xao xác, trong khi Đồng dao mùa xuân tập trung vào sự tưởng nhớ.

Nhận diện đúng thể loại của từng văn bản và sắp xếp đúng mạch trình bày trong bản tóm lược.

HS làm bài trắc nghiệm trên NeoEdu hoặc trên phiếu, gồm các câu:

• Câu 1: Dựa vào cách tổ chức và ghi chú đọc, văn bản Đồng dao mùa xuân thuộc dạng nào? A. truyện ngắn; B. thơ năm chữ; C. tản văn; D. thơ bốn chữ.
• Câu 2: Văn bản Gặp lá cơm nếp thuộc dạng nào? A. tản văn; B. nghị luận văn học; C. thơ năm chữ; D. truyện ngắn.
• Câu 3: Văn bản Trở gió thuộc dạng nào? A. nghị luận văn học; B. tản văn; C. truyện ngắn; D. thơ năm chữ.
• Câu 4: Sắp xếp ba bước theo mạch bản tóm lược Đồng dao mùa xuân: (a) Anh hi sinh trong chiến đấu; (b) Kí ức về anh gắn với mùa xuân; (c) Người lính trẻ lên đường.
• Câu 5: Sắp xếp ba bước theo mạch bản tóm lược Gặp lá cơm nếp: (a) Nhớ bếp và mẹ; (b) Tình nhớ mở thành tình quê; (c) Gặp lá cơm nếp trên đường.

Đáp án:

• Câu 1: D (thơ bốn chữ).
• Câu 2: C (thơ năm chữ).
• Câu 3: B (tản văn).
• Câu 4: (c) → (a) → (b), tức Người lính trẻ lên đường → Anh hi sinh trong chiến đấu → Kí ức về anh gắn với mùa xuân.
• Câu 5: (c) → (a) → (b), tức Gặp lá cơm nếp trên đường → Nhớ bếp và mẹ → Tình nhớ mở thành tình quê.
  HS nêu được dấu hiệu căn cứ cho từng đáp án (số chữ trong dòng, cách tổ chức câu, mạch cảm xúc).

Viết đoạn 5–7 câu nhận xét, dẫn đúng chi tiết và giải thích ý nghĩa của chi tiết trong văn bản.

HS làm hai bài tập viết:

• Bài 1: Phân tích ý nghĩa của chi tiết trong Đồng dao mùa xuân: “Những nét đời thường của người lính được giữ trong kí ức.” Viết 5–7 câu, nêu nhận xét rồi giải thích.
• Bài 2: Phân tích ý nghĩa của chi tiết trong Gặp lá cơm nếp: “Hương lá gợi lại món ăn và bàn tay mẹ.” Viết 5–7 câu, nêu nhận xét rồi giải thích.
  Thang điểm (10 điểm): nhận xét phù hợp 2; dẫn đúng chi tiết 3; giải thích tác dụng 3; mạch lạc và diễn đạt 2.

Đoạn mẫu tham khảo cho Bài 1 (5–7 câu):
Những nét đời thường của người lính được giữ lại trong kí ức cho thấy anh không phải một biểu tượng xa cách. Tác giả nhắc đến những điều bình dị của tuổi trẻ, như cuộc sống thường ngày trước khi anh rời đi. Chi tiết ấy khiến người đọc thấy anh gần gũi và có thật. Nhờ đó, khi anh hi sinh, mất mát trở nên thấm thía hơn vì người đọc hiểu anh đã mất đi biết bao điều chưa kịp trải nghiệm. Chi tiết đời thường vì thế làm tăng ý nghĩa của sự hi sinh và hướng cảm xúc đến biết ơn.

Đoạn mẫu tham khảo cho Bài 2 (5–7 câu):
Hương lá cơm nếp là điểm khởi đầu của mạch hồi tưởng trong bài thơ. Từ mùi lá, người con liên tưởng đến món xôi, rồi đến bàn tay mẹ và quê nhà. Chi tiết giác quan này đưa người đọc đi theo đường đi của cảm giác và kí ức. Nhờ vậy, tình mẹ và tình quê không bị tách rời mà gắn bó với nhau. Cách dùng mùi hương làm cầu nối giúp cảm xúc trở nên tự nhiên và sâu lắng.

HS cần đạt: nêu rõ nhận xét, dẫn đúng chi tiết (lá cơm nếp, mùi xôi, bàn tay mẹ, người lính trẻ, kí ức đồng đội), giải thích tác dụng bằng liên hệ với cảm xúc.

Vận dụng cách phân tích chi tiết giác quan để viết đoạn văn liên hệ với kí ức của bản thân; phản hồi ý kiến khác bằng lí lẽ.

HS chọn một trong hai nhiệm vụ:

• Nhiệm vụ 1: Viết đoạn 5–7 câu kể lại một kí ức riêng gắn với một mùi hương hoặc âm thanh quê nhà, trong đó có ít nhất một chi tiết giác quan và nêu cảm xúc của em. Tránh liệt kê các món ăn không gắn cảm xúc.
• Nhiệm vụ 2: Một bạn cho rằng “Trở gió chỉ buồn vì thời gian trôi”. Em hãy phản hồi bằng lí lẽ, dẫn một chi tiết trong văn bản để chứng minh.
  Sau đó, HS tóm lược một văn bản trong bài trong khoảng 3–5 câu, đúng độ dài yêu cầu.

• Đoạn văn 5–7 câu có kí ức riêng, chi tiết giác quan (mùi, âm thanh, cảm giác), nêu được cảm xúc và ý nghĩa của kí ức.
• Phản hồi có lí lẽ: Trở gió không chỉ có nỗi buồn mà còn có niềm vui khi mùa quen trở lại; dẫn chi tiết gió chướng và cảm xúc pha trộn để chứng minh.
• Tóm lược 3–5 câu cho một văn bản, chỉ diễn đạt mạch cảm xúc, không chép nguyên câu văn.