Giáo án Trình bày suy nghĩ về một vấn đề đời sống (được gợi ra từ tác phẩm văn học đã đọc)

Huy động trải nghiệm của HS về những việc chăm sóc thường ngày và xác định vấn đề cần nói: trân trọng sự chăm sóc của người thân từ Gặp lá cơm nếp.

HS đọc lại hai khổ thơ về hương lá và bếp mẹ trong Gặp lá cơm nếp. GV nêu câu hỏi: “Một việc nhỏ nào của người thân khiến em nhớ mãi? Vì sao việc đó dễ bị quên lời cảm ơn?” HS trao đổi nhanh theo cặp đôi trong 2 phút, sau đó chia sẻ trước lớp.

Mỗi cặp nêu được ít nhất một việc chăm sóc nhỏ và một lí do vì sao dễ quên lời cảm ơn. Từ đó HS xác định được vấn đề của bài: trân trọng sự chăm sóc của người thân; kí ức tình thân thường gắn với mùi, tiếng và cử chỉ nhỏ như hương lá, bếp mẹ.

Nêu được cấu trúc ba ý cho bài nói ngắn (quan điểm hoặc diễn biến chính, chi tiết hoặc lí do, điều muốn người nghe cùng nghĩ) và vận dụng để lập dàn ý cho vấn đề đã xác định.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS viết ý của mình vào ô tương ứng trên giấy A4, sau đó thống nhất ý chung của nhóm. Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1. GV nêu câu hỏi gợi mở: “Ý thứ nhất của em trả lời câu hỏi nào? Chi tiết nào làm ý đó đáng tin hơn? Em muốn người nghe nghĩ gì sau khi nghe xong?”

Mỗi nhóm có một khăn trải bàn gồm ba ý: (1) Quan điểm chính: Biết ơn nên đi cùng sự chú ý và hành động phù hợp với người thân; (2) Chi tiết hoặc lí do: lá cơm nếp gợi kí ức về bếp mẹ, một sự nhắc nhở nhỏ có thể được nhớ lâu; (3) Điều muốn người nghe cùng nghĩ: cảm ơn đúng việc cụ thể thay vì một câu nói theo thói quen. HS rút ra: ý phải bám vấn đề, chi tiết phải làm rõ ý, kết nên gợi suy nghĩ cho người nghe.

Nghe được bài nói mẫu, ghi được ý chính, căn cứ và câu hỏi cần làm rõ; phân biệt dữ kiện trong bài với suy luận và ý kiến riêng.

GV trình bày hoặc chiếu bài nói mẫu về biết ơn người thân (khoảng 2 phút). HS nghe và điền Phiếu học tập số 2 gồm: ý chính, căn cứ, câu hỏi cần làm rõ. GV lưu ý: đây là bài nói mẫu do người biên soạn viết mới, tình huống giả định không phải báo cáo trải nghiệm thật của HS.

HS ghi được: Ý chính: Biết ơn nên đi cùng sự chú ý và hành động phù hợp. Căn cứ: lá cơm nếp gợi kí ức mẹ; một sự chăm sóc nhỏ có thể được nhớ lâu; người nói dẫn tình huống giả định về việc nhắc nghỉ khi học. Câu hỏi có thể đặt: “Nếu không sống cùng cha mẹ thì liên hệ ra sao?” HS rút ra: phân biệt được điều bài nói khẳng định từ văn bản (hương lá, bếp mẹ) với suy đoán và ý kiến riêng (ví dụ tình huống giả định).

Nêu được quy trình nói – nghe gồm chuẩn bị, trình bày, lắng nghe phản hồi và điều chỉnh; giải thích được cách phản hồi tôn trọng khi có ý kiến khác.

GV nêu quy trình bốn bước: xác định vấn đề và người nghe → lập ý kèm chi tiết hoặc bằng chứng → trình bày và lắng nghe phản hồi → trả lời, điều chỉnh khi có căn cứ. GV đặt câu hỏi tình huống: “Bạn hỏi: Nếu không sống cùng cha mẹ thì liên hệ ra sao? Em nên đáp thế nào?” HS thảo luận cặp đôi trong 3 phút.

HS nêu được quy trình bốn bước theo đúng thứ tự. Với tình huống giả định, HS đưa ra cách đáp đúng: hỏi lại hoặc đáp vào nội dung, ví dụ: “Có thể liên hệ người chăm sóc trong hoàn cảnh riêng; không buộc mọi gia đình giống mẫu.” HS rút ra: khi có ý kiến khác, không ngắt lời, không chê giọng nói, phản hồi vào nội dung và nếu chưa biết thì nói rõ giới hạn.

Củng cố nhận diện đúng vấn đề nói, cách phản hồi và quy trình nói – nghe thông qua các bài tập đã cho.

HS làm nhanh bốn bài tập sau. Bài 1: Tình huống nói được giao là gì? A. Quyên góp sách thế nào để thật sự hữu ích?; B. Lưu giữ một món ăn truyền thống mà vẫn tôn trọng thay đổi.; C. Trân trọng sự chăm sóc của người thân từ Gặp lá cơm nếp.; D. Từ Đuy-sen, bàn cách giúp bạn gặp khó trong học tập. Bài 2: Khi bạn có ý kiến khác, cách đáp phù hợp là: A. Ngắt lời ngay; B. Chê giọng nói của bạn; C. Hỏi lí do rồi phản hồi vào ý kiến; D. Bỏ cuộc trao đổi. Bài 3: Xếp quy trình nói và nghe. Bài 4: Ghép vai với việc cần làm: người nói, người nghe, người điều phối.

Đáp án: Bài 1: C (lời nói phải bám đúng vấn đề). Bài 2: C (phản hồi vào nội dung, không công kích người nói). Bài 3: Xác định vấn đề và người nghe → Lập ý kèm chi tiết/bằng chứng → Trình bày và lắng nghe phản hồi → Trả lời, điều chỉnh khi có căn cứ. Bài 4: người nói – nêu ý rõ và có căn cứ; người nghe – ghi ý chính và hỏi đúng nội dung; người điều phối – giữ lượt và thời gian công bằng. HS rút ra: nói và nghe là trách nhiệm của cả nhóm.

Trình bày được bài nói 2–3 phút bám đúng vấn đề, có chi tiết hoặc lí do; lắng nghe và đặt được câu hỏi thực để làm rõ ý.

HS làm việc theo nhóm 4. Mỗi HS trình bày bài nói 2–3 phút về trân trọng sự chăm sóc của người thân từ Gặp lá cơm nếp, dựa trên dàn ý ba ý đã lập. Các bạn trong nhóm lắng nghe, ghi ý chính, căn cứ và đặt một câu hỏi thực; người nói đáp câu hỏi. Người điều phối theo dõi thời gian và giữ lượt. Nhóm chấm theo rubric 10 điểm trong Phiếu học tập số 2. Yêu cầu: không đọc dồn, nói chậm rõ, ngừng khi cần; chọn chi tiết vừa sức.

Rubric 10 điểm: bám đúng nhiệm vụ 3 điểm; chi tiết hoặc lí do phù hợp 2 điểm; tổ chức mở – triển khai – kết 2 điểm; lời rõ, thời lượng 2–3 phút 1 điểm; lắng nghe và tương tác tôn trọng 2 điểm. Mỗi HS nộp ít nhất một câu hỏi thực đã nhận từ bạn và câu trả lời thực của mình; nếu chưa biết, nói rõ “Mình chưa rõ, sẽ kiểm tra thêm”. Tham khảo phần mở của bài nói mẫu: “Xin chào các bạn. Bài thơ làm em nghĩ về những việc chăm sóc thường ngày mà mình dễ quên cảm ơn.”

Vận dụng được cách đặt vấn đề trước rồi đưa chi tiết để người chưa biết chủ đề theo kịp; giải thích được lí do chỉnh sửa sau trao đổi.

Sau khi trao đổi trong nhóm, mỗi HS viết lại phần mở và một ý thân bài cho một người nghe chưa biết chủ đề. Viết kèm 2–3 câu giải thích vì sao đổi. GV giao phần hoàn thiện và luyện nói lại tại nhà, quay video hoặc ghi âm để tự đo thời gian.

Mở đã chỉnh, ví dụ: “Hôm nay em muốn trao đổi vấn đề: Trân trọng sự chăm sóc của người thân từ Gặp lá cơm nếp.” Một ý thân bài, ví dụ: “Biết ơn nên đi cùng sự chú ý và hành động phù hợp. Lá cơm nếp gợi kí ức mẹ; một sự chăm sóc nhỏ có thể được nhớ lâu.” Giải thích: đặt vấn đề trước giúp người mới nghe nắm lí do trước khi nghe chi tiết. HS có thể chọn cách mở và ý khác nhưng phải nộp đoạn văn thật mình đã viết.