Giáo án Viết đoạn văn ghi lại cảm xúc sau khi đọc một bài thơ bốn chữ hoặc năm chữ

Huy động trải nghiệm cá nhân về một mùi quen gợi kí ức, từ đó dẫn HS vào nhiệm vụ viết đoạn ghi lại cảm xúc sau khi đọc thơ.

GV đặt câu hỏi: “Em đã từng ngửi thấy mùi gì khiến em nhớ đến nhà, đến mẹ hoặc đến một buổi chiều cũ?” HS suy nghĩ 1 phút, chia sẻ ngắn với bạn cùng bàn. Sau đó GV nêu nhiệm vụ của bài: đọc bài thơ bốn chữ hoặc năm chữ rồi viết đoạn ghi lại cảm xúc có căn cứ từ bài thơ.

• Mỗi HS nêu được một mùi hoặc hình ảnh gợi kí ức của bản thân (ví dụ: mùi cơm chiều, mùi bánh ngô, mùi mưa trên sân).
• HS xác định được mục tiêu bài học: cảm xúc phải có căn cứ từ bài thơ, không chỉ là cảm xúc chung chung.
• HS ghi tên bài học vào vở: Viết đoạn văn ghi lại cảm xúc sau khi đọc một bài thơ bốn chữ hoặc năm chữ.

HS nêu được bố cục ba phần của đoạn văn ghi cảm xúc sau khi đọc thơ và giải thích được vai trò của từng phần; hiểu vì sao không nên kể lại mọi khổ thơ.

HS đọc mục Kiểu văn bản và cách triển khai trong SGK (hoặc phần bài giảng trên NeoEdu). Nhóm 4 HS thực hiện kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS ghi một ý vào ô của mình trên khăn, sau đó thảo luận để thống nhất ý chung ở ô giữa. Nội dung cần làm rõ: (1) Phần đầu nêu gì? (2) Phần giữa lí giải bằng yếu tố nào? (3) Phần kết nêu gì? (4) Vì sao không nên kể lại toàn bộ bài thơ? Ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1.

Kết quả thảo luận trên Phiếu học tập số 1 gồm:

• Phần đầu: nêu tên bài thơ, tác giả và cảm xúc chính. Ví dụ: “Đọc Gặp lá cơm nếp của Thanh Thảo, em thấy tình mẹ có thể trở về từ một cảm giác rất nhỏ.”
• Phần giữa: chọn hình ảnh, từ hoặc nhịp tiêu biểu để lí giải; nói rõ vì sao chi tiết ấy gợi cảm xúc.
• Phần kết: nêu điều còn đọng lại sau khi đọc bài thơ.
• Lí do không kể lại mọi khổ: đoạn văn bộc lộ cảm xúc chứ không phải tóm tắt; kể hết làm mất trọng tâm và lấn át phần lí giải.
• Kiến thức chốt: cảm xúc phải có căn cứ từ bài thơ; có thể dùng tóm lược chi tiết thay trích dài.

HS phân tích được cách bài mẫu chọn hình ảnh, từ và nhịp để lí giải cảm xúc; phân biệt được dữ kiện, suy luận có căn cứ và ý kiến riêng; hiểu rằng bài mẫu là cách làm chứ không phải đáp án duy nhất.

HS đọc đoạn văn mẫu về bài Gặp lá cơm nếp trong SGK (mục Đọc một sản phẩm hoàn chỉnh). Làm việc theo cặp: tìm trong đoạn mẫu các câu thuộc ba loại: (1) nêu dữ kiện từ bài thơ (tên bài, tác giả, hình ảnh lá cơm nếp, hương xôi, gian bếp); (2) suy luận có căn cứ (ví dụ: nỗi nhớ có mùi hương và nơi chốn thân thuộc); (3) ý kiến riêng của người viết (ví dụ: em thích sự chuyển từ nhớ mẹ đến thương quê hương). Điền kết quả vào Phiếu học tập số 2, phần A.

Bảng phân loại trên Phiếu học tập số 2 (phần A), dự kiến:

• Dữ kiện: “Đọc Gặp lá cơm nếp của Thanh Thảo”; “Người con gặp lá cơm nếp trên đường xa”; “hương xôi và gian bếp của mẹ trở về trong kí ức”.
• Suy luận có căn cứ: “Cách liên tưởng ấy làm nỗi nhớ không trừu tượng: nó có mùi hương và một nơi chốn thân thuộc.”; “Dòng thơ năm tiếng và giọng tâm tình gợi một lời tự nói nhẹ mà sâu.”
• Ý kiến riêng: “Em thích sự chuyển từ nhớ mẹ đến thương quê hương.”; “Điều đọng lại không chỉ là nỗi nhớ mà còn là lời nhắc trân trọng sự chăm sóc đang có.”
• Kiến thức chốt: không biến suy đoán thành sự kiện; mỗi nhận định cần có chỗ dựa trong văn bản.

HS vận dụng kiến thức về quy trình tạo lập văn bản, về bố cục và về diễn giải để làm bài tập; lập được dàn ý cho đề bài viết về bài Gặp lá cơm nếp.

Phần 1: Làm bài trắc nghiệm và sắp xếp (cá nhân, khoảng 8 phút, có thể làm trên NeoEdu).
Phần 2: Lập dàn ý theo nhóm 2 HS cho đề: “Viết một đoạn cảm xúc về Gặp lá cơm nếp, dùng diễn giải thay chép câu thơ.” Ghi dàn ý vào Phiếu học tập số 2 (phần B).

Đề và đáp án:

• Câu 1: Mục đích trọng tâm của kiểu viết là gì? A. bộc lộ cảm xúc có căn cứ từ bài thơ; B. chỉ chép lại một bài mẫu; C. tăng số chữ dù không thêm ý; D. gán mọi suy đoán thành sự thật. Đáp án: A.
• Câu 2: Cách sử dụng bài mẫu phù hợp là: A. đổi tên rồi nhận là trải nghiệm của mình; B. học cách tổ chức, chọn nội dung riêng và kiểm tra; C. chép mọi câu cho đủ độ dài; D. bỏ mọi bước sửa. Đáp án: B.
• Câu 3: Sắp xếp quy trình tạo lập văn bản: (1) Xác định mục đích và người đọc; (2) Chọn thông tin, lập ý; (3) Viết bản nháp; (4) Đối chiếu yêu cầu và sửa. Đáp án: 1 – 2 – 3 – 4.
• Câu 4: Ghép bước với việc cần làm: lập ý – chọn và sắp thông tin trước khi viết; viết nháp – triển khai ý thành lời; chỉnh sửa – đọc lại và thay chỗ chưa đạt.
  Dàn ý mẫu (phần B): (a) Mở đoạn: tên bài Gặp lá cơm nếp, tác giả Thanh Thảo, cảm xúc chính là nỗi nhớ mẹ và tình quê; (b) Lí giải: hình ảnh lá cơm nếp gợi hương xôi và gian bếp; nhịp thơ năm tiếng tạo giọng tâm tình; (c) Mở rộng: nỗi nhớ mẹ dẫn đến thương quê hương; (d) Kết: điều đọng lại là sự trân trọng những điều bình thường. Dự kiến bằng chứng: mỗi ý lớn có ít nhất một hình ảnh hoặc từ trong bài thơ.

HS viết được đoạn văn ghi cảm xúc có căn cứ từ bài thơ, dùng diễn giải thay chép câu thơ; biết tự đánh giá và nhận xét bài bạn gắn với chỗ cụ thể.

Nhiệm vụ 1: Viết đoạn văn khoảng 8–10 câu về Gặp lá cơm nếp (hoặc về một bài thơ bốn chữ, năm chữ đã học), theo dàn ý đã lập, dùng diễn giải thay chép câu thơ.
Nhiệm vụ 2: Đổi bài với bạn, ghi hai nhận xét gắn chỗ cụ thể trong bài theo Phiếu học tập số 2 (phần C).
Nhiệm vụ 3: Tự kiểm bằng ba câu hỏi: đoạn đã bộc lộ cảm xúc có căn cứ từ bài thơ chưa? Thông tin nào cần kiểm chứng? Có câu nào chỉ lặp không?

• Đoạn văn của HS có đủ ba phần: nêu tên bài, tác giả và cảm xúc chính; lí giải bằng hình ảnh, từ hoặc nhịp tiêu biểu; kết nêu điều còn đọng lại.
• Không chép nguyên câu thơ; mỗi câu lí giải có chỗ dựa trong bài thơ.
• Phiếu học tập số 2 (phần C) có hai nhận xét gắn chỗ cụ thể và một quyết định tiếp nhận hoặc không tiếp nhận góp ý kèm giải thích.
• Kiến thức HS rút ra: viết cảm nhận từ bài thơ là lí giải cảm xúc có căn cứ, không phải kể lại bài thơ; bài mẫu chỉ là cách làm tham khảo.